Khi nhà cung cấp đòi bảo đảm để cho mua chịu nguyên liệu, bên mua nên ưu tiên những biện pháp gắn với chính lô hàng hoặc giới hạn được số tiền: đặt cọc một phần, để nhà cung cấp giữ quyền sở hữu lô hàng cho tới khi trả đủ, hoặc một khoản ký quỹ có điều kiện trả lại rõ ràng. Nên dè dặt với những cam kết không có trần như thế chấp nhà ở cho mọi khoản nợ sau này, ký giấy nợ để trống số tiền hay giao giấy tờ tuỳ thân làm tin.
Phần lớn bài viết về bán chịu đứng ở phía người bán. Bài này đứng ở phía chủ xưởng, chủ quán, chủ cửa hàng đi mua: bạn cần nguồn hàng chịu để quay vòng vốn, nhưng không muốn một chuyến hàng chậm thanh toán kéo theo căn nhà của gia đình. Biết cân các lựa chọn giúp bạn mặc cả với nhà cung cấp trên cơ sở hợp lý, thay vì ký mọi thứ được đưa ra.
Vì sao nhà cung cấp đòi bảo đảm, và chuyện đó có hợp lý không
Với nhà cung cấp, bán chịu là cho bạn dùng vốn của họ. Họ không biết dòng tiền của xưởng bạn, không biết bạn nợ ai khác, và nếu bạn ngừng hoạt động, họ chỉ còn một tập phiếu giao hàng. Đòi bảo đảm là phản ứng bình thường, nhất là khi bạn mới bắt đầu mua, khi đơn hàng lớn hơn hẳn mọi lần, hoặc khi giá nguyên liệu biến động mạnh.
Hợp lý hay không nằm ở tương quan. Một khoản bảo đảm bằng một phần giá trị nợ, gắn với một hợp đồng, có điều kiện trả lại là đề nghị bình thường. Một yêu cầu thế chấp căn nhà để bảo đảm cho "mọi khoản nợ hiện tại và tương lai" khi số nợ dự kiến chỉ bằng vài tháng tiền hàng là lệch hẳn về một phía.
Bạn cũng có lợi khi đưa ra bảo đảm hợp lý. Nhà cung cấp yên tâm hơn thì dễ cho hạn mức cao hơn, thời hạn trả dài hơn và ưu tiên giao hàng khi khan hiếm. Vấn đề không phải là có bảo đảm hay không, mà là chọn loại nào để rủi ro của bạn có giới hạn và đo được.
Các bảo đảm bên mua thường được đề nghị và mức rủi ro
Bảng xếp theo thứ tự từ ít rủi ro tới nhiều rủi ro cho bên mua, với giả định bạn là hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp nhỏ.
| Biện pháp | Bạn mất gì nếu không trả được | Khi nào nên nhận | Chỗ cần đọc kỹ |
|---|---|---|---|
| Đặt cọc một phần đơn hàng | Khoản cọc, có thể thêm phạt nếu thoả thuận | Đơn hàng riêng lẻ, giá trị lớn | Cọc có bị phạt khi bạn huỷ đơn vì lý do chính đáng không |
| Nhà cung cấp giữ quyền sở hữu lô hàng | Phải trả lại hàng chưa thanh toán | Máy móc, vật tư còn nhận diện được | Cách tính hao mòn khi hoàn trả, ai chịu rủi ro hàng hỏng |
| Khoản ký quỹ theo hạn mức | Phần tiền bị trừ | Mua đều đặn, có hạn mức nợ | Điều kiện trừ, thời hạn trả lại khi dừng mua |
| Bảo lãnh của người khác | Người thân hoặc đối tác phải trả thay | Khi bạn chưa có lịch sử mua hàng | Phạm vi bảo lãnh có trần hay không |
| Thế chấp xe, máy móc của xưởng | Tài sản bị xử lý | Nợ lớn, kéo dài | Tài sản đã thế chấp ngân hàng chưa |
| Thế chấp nhà ở, đất | Chỗ ở của gia đình | Hạn chế tối đa | Bảo đảm cho khoản nào, có trần không, vợ hoặc chồng đã đồng ý chưa |
Một biện pháp đứng thấp trong bảng không có nghĩa là luôn tốt hơn. Đặt cọc lớn có thể làm cạn vốn lưu động, trong khi giữ quyền sở hữu lô hàng gần như không tốn tiền mặt. Bạn nên tính cả chi phí cơ hội của tiền đặt ra.
Những bảo đảm nên ưu tiên đề nghị lại
Để nhà cung cấp giữ quyền sở hữu lô hàng. Theo Bộ luật Dân sự, trong hợp đồng mua bán, bên bán có thể bảo lưu quyền sở hữu cho tới khi bên mua trả đủ tiền; thoả thuận này phải lập thành văn bản và có hiệu lực đối kháng với người thứ ba khi được đăng ký. Với bạn, nếu không trả được, bạn trả lại hàng chứ không bị đòi tài sản khác. Cách này hợp với máy móc, thiết bị, vật tư dùng dần, ít hợp với nguyên liệu tiêu hao ngay.
Đặt cọc gắn với từng đơn. Cọc giới hạn rủi ro trong một hợp đồng cụ thể. Hãy ghi rõ cọc được trừ vào tiền hàng khi giao, và điều kiện nào thì cọc được trả lại nguyên vẹn, ví dụ nhà cung cấp giao trễ hay giao sai chủng loại.
Hạn mức nợ thay cho tài sản. Nhiều nhà cung cấp chấp nhận bỏ yêu cầu tài sản nếu bạn đồng ý hạn mức nợ thấp hơn trong vài tháng đầu, kèm cam kết thanh toán đúng kỳ. Lịch sử trả đúng hạn sau đó là thứ bạn dùng để xin nới.
Bảo lãnh có trần. Nếu phải nhờ người đứng bảo lãnh, hãy ghi số tiền tối đa và thời hạn. Bảo lãnh không trần đặt người thân của bạn vào thế phải gánh cả những khoản nợ phát sinh về sau mà họ không biết.
Mặc cả về bảo đảm với nhà cung cấp theo trình tự nào
Phần lớn bên mua ký nguyên hợp đồng mẫu vì ngại mất nguồn hàng. Thực tế nhà cung cấp thường sẵn sàng điều chỉnh nếu bạn đưa ra phương án thay thế hợp lý thay vì chỉ từ chối. Trình tự dưới đây giúp cuộc nói chuyện đi đúng hướng:
- Hỏi rõ nhà cung cấp lo điều gì nhất: sợ bạn chậm trả, sợ bạn ngừng hoạt động, hay chỉ làm theo quy định nội bộ cho mọi khách mới.
- Đưa ra con số hạn mức nợ bạn thật sự cần trong vài tháng đầu, thay vì xin hạn mức mở.
- Đề nghị biện pháp gắn với lô hàng trước, như để nhà cung cấp giữ quyền sở hữu hoặc đặt cọc theo đơn; tài sản riêng của gia đình để sau cùng.
- Nếu buộc phải có tài sản hoặc người bảo lãnh, đề nghị ghi số tiền tối đa và thời hạn hiệu lực của bảo đảm.
- Đề nghị cơ chế xem lại: sau một số kỳ thanh toán đúng hạn, nhà cung cấp giảm mức bảo đảm hoặc trả lại một phần ký quỹ.
- Ghi mọi điều đã thống nhất vào hợp đồng hoặc phụ lục, không để ở dạng lời hứa của nhân viên kinh doanh.
Một nhà cung cấp làm ăn nghiêm túc thường hiểu những đề nghị này. Nếu họ nhất quyết đòi thế chấp nhà cho mọi khoản nợ không trần dù đơn hàng nhỏ, đó cũng là một thông tin đáng cân nhắc về cách họ sẽ đối xử khi có trục trặc.
Những dòng nên từ chối hoặc sửa trước khi ký
Hợp đồng mẫu của nhà cung cấp thường viết để bảo vệ họ. Một số điều khoản dưới đây đáng đề nghị sửa:
- Bảo đảm cho "mọi nghĩa vụ hiện tại và tương lai" mà không ghi giới hạn số tiền hay thời gian.
- Bên mua uỷ quyền không huỷ ngang cho nhà cung cấp tự bán tài sản bảo đảm mà không cần thông báo.
- Giấy nhận nợ ký trước, để trống số tiền hoặc ngày tháng, "điền sau khi chốt công nợ".
- Hợp đồng mua bán nhà, xe ký song song với hợp đồng mua hàng, hiểu ngầm là để bảo đảm; đây là kiểu giao dịch giả cách có thể bị tuyên vô hiệu và đẩy bạn vào tranh chấp kéo dài.
- Giao bản gốc căn cước, hộ chiếu, cà vẹt xe làm tin mà không có thoả thuận bảo đảm nào.
- Lãi chậm trả hoặc phạt vi phạm không ghi mức, để nhà cung cấp tự áp.
- Điều khoản cho phép nhà cung cấp vào kho của bạn thu hồi hàng bất cứ lúc nào mà không cần sự có mặt của bạn.
Nếu nhà cung cấp không chịu sửa những dòng này, ít nhất hãy ghi lại bằng văn bản phần giải thích của họ, và cân nhắc tìm nguồn khác cho phần hàng lớn.
Tài sản chung của vợ chồng và căn nhà của gia đình
Nhiều chủ xưởng nhỏ đứng tên một mình trên hợp đồng mua hàng nhưng tài sản đem ra bảo đảm lại là tài sản chung của vợ chồng hoặc của hộ gia đình. Thế chấp nhà đất là tài sản chung về nguyên tắc cần sự đồng ý của người đồng sở hữu; thiếu chữ ký của họ, hợp đồng thế chấp dễ bị tranh chấp, và chính bạn có thể vướng vào mâu thuẫn trong nhà chứ không chỉ với nhà cung cấp.
Thế chấp quyền sử dụng đất cho một cá nhân hay doanh nghiệp không phải ngân hàng vẫn phải công chứng hoặc chứng thực và đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai theo quy định hiện hành. Nếu nhà cung cấp chỉ đề nghị "giữ sổ" mà không làm hai bước này, họ thật ra không có quyền thế chấp, còn bạn thì mất bản gốc sổ trong tay người khác, khó làm việc khác với mảnh đất.
Lời khuyên chung là để căn nhà gia đình đang ở ra ngoài các khoản mua chịu thường ngày. Nếu buộc phải dùng, hãy giới hạn số tiền được bảo đảm, ghi rõ thời hạn và điều kiện xoá thế chấp ngay khi trả xong.
Khi đã lỡ ký bảo đảm quá rộng
Nếu bạn đã ký một văn bản bảo đảm không trần, việc đầu tiên là trả dứt điểm các khoản hiện có và đề nghị nhà cung cấp xác nhận bằng văn bản số nợ bằng không. Sau đó, đề nghị ký phụ lục giới hạn phạm vi bảo đảm hoặc chấm dứt biện pháp bảo đảm, kèm thủ tục xoá đăng ký nếu đã đăng ký.
Nếu đã giao giấy tờ tuỳ thân hay sổ đỏ mà không có hợp đồng bảo đảm, bạn có quyền đòi lại. Nên yêu cầu bằng văn bản, nêu rõ việc giữ giấy tờ không có căn cứ. Trường hợp bên kia dùng việc giữ giấy để ép bạn ký thêm cam kết, hãy dừng lại và nhờ người làm nghề luật xem trước khi ký bất cứ thứ gì.
Với số nợ lớn mà bạn thấy khó trả đúng hạn, nên chủ động đề nghị lịch trả dần bằng văn bản trước khi đến hạn. Nhà cung cấp thường dễ chấp nhận khi được báo sớm hơn là khi khoản nợ đã quá hạn và họ đã tính tới chuyện xử lý tài sản.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cung cấp yêu cầu ký giấy nhận nợ để trống số tiền có nên không?
Không nên. Giấy nhận nợ để trống cho phép người cầm điền bất kỳ số nào, và bạn sẽ rất khó chứng minh số thật. Nếu cần chốt nợ, hãy ký biên bản đối chiếu công nợ ghi đủ số tiền, kỳ hàng và ngày chốt.
Mua chịu máy móc trả dần thì máy là của ai?
Phụ thuộc thoả thuận. Nếu hợp đồng có điều khoản bảo lưu quyền sở hữu, máy vẫn thuộc bên bán cho tới khi bạn trả đủ, dù bạn đang sử dụng. Không có điều khoản đó, quyền sở hữu thường chuyển theo thoả thuận về thời điểm giao hoặc thanh toán.
Đã đặt cọc mà nhà cung cấp tăng giá thì xử lý sao?
Nếu hợp đồng đã chốt giá, nhà cung cấp không đơn phương tăng được. Họ từ chối giao theo giá đã chốt thì có thể phải trả lại cọc và chịu phạt cọc theo quy định, trừ khi hợp đồng có điều khoản điều chỉnh giá hoặc thoả thuận khác.
Có cần công chứng hợp đồng mua chịu không?
Hợp đồng mua bán hàng hoá thông thường không bắt buộc công chứng. Riêng phần bảo đảm bằng nhà đất phải công chứng hoặc chứng thực và đăng ký theo quy định. Với hợp đồng giá trị lớn, công chứng tự nguyện vẫn giúp tăng giá trị chứng cứ.
Nhà cung cấp đòi bảo lãnh của vợ hoặc chồng thì có bình thường không?
Khá phổ biến, nhất là với hộ kinh doanh, vì tài sản của hộ thường là tài sản chung. Người được đề nghị bảo lãnh nên đọc kỹ phạm vi, đòi ghi số tiền tối đa và thời hạn, và chỉ ký khi hiểu rằng mình có thể phải trả thay.
Mua chịu mà lỡ hàng lỗi, có được giữ tiền lại không?
Bạn có quyền yêu cầu đổi, sửa hoặc giảm giá theo hợp đồng và quy định về chất lượng hàng hoá. Nên lập biên bản về lỗi ngay khi phát hiện, báo bằng văn bản cho nhà cung cấp, và chỉ giữ lại phần tiền tương ứng với hàng lỗi, không giữ toàn bộ.