Đồ khách gửi sửa, gửi giặt rồi không quay lại lấy vẫn là tài sản của khách; nó không tự trở thành của tiệm sau một thời gian, dù là ba tháng hay một năm. Nếu khách chưa trả tiền công, tiệm có quyền cầm giữ món đồ cho tới khi được thanh toán và có thể đòi chi phí bảo quản hợp lý; nếu khách đã trả, tiệm chỉ đang giữ hộ. Trong cả hai trường hợp, tiệm không nên tự ý bán, cho hay vứt bỏ đồ có giá trị.
Tiệm giặt là, tiệm may đo, tiệm sửa điện thoại, đồng hồ, giày dép nào cũng có một góc đồ tồn: chiếc áo vest gửi giặt từ năm ngoái, chiếc máy đã sửa xong mà chủ máy đổi số điện thoại, đôi giày khách hẹn "tuần sau qua lấy". Góc đó chiếm chỗ, phải trông coi, và một ngày khách quay lại đòi đồ thì chuyện lớn. Bài này chỉ cách xử lý từ lúc nhận đồ tới lúc buộc phải giải phóng chỗ, sao cho tiệm không vướng rắc rối.
Đồ để lâu không thành đồ vô chủ
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về tài sản vô chủ, tức là tài sản mà chủ sở hữu đã từ bỏ quyền sở hữu. Từ bỏ phải là một ý chí rõ ràng, ví dụ chủ đồ nói thẳng "không cần nữa, tiệm cứ xử lý". Khách chậm lấy, quên lấy hay mất liên lạc không đồng nghĩa với từ bỏ. Vì vậy tiệm không thể tự coi đồ tồn là của mình chỉ vì thời gian trôi qua.
Về quan hệ pháp lý, khi nhận đồ, tiệm đã giao kết hợp đồng với khách: hợp đồng dịch vụ với việc giặt là, sửa chữa; hợp đồng gia công với việc may đo từ vải của khách. Tiệm nắm giữ món đồ một cách hợp pháp theo hợp đồng đó. Khi việc đã xong, tiệm có nghĩa vụ giao lại, khách có nghĩa vụ nhận và trả tiền. Khách không đến nhận là khách chậm thực hiện nghĩa vụ của mình; điều đó cho tiệm một số quyền, nhưng không cho quyền sở hữu.
Hiểu như vậy để thấy: những câu ghi trên tường như "quá 30 ngày tiệm không chịu trách nhiệm" có giá trị nhắc nhở, nhưng không tự động chuyển quyền sở hữu, và không miễn cho tiệm trách nhiệm bảo quản nếu tiệm vẫn đang giữ món đồ.
Khách chưa trả tiền và khách đã trả tiền: khác nhau thế nào
Quyền của tiệm phụ thuộc vào việc khách đã thanh toán hay chưa. Bảng dưới so sánh hai trường hợp ở mức nguyên lý.
| Tiêu chí | Khách chưa trả tiền công | Khách đã trả, chỉ chưa đến lấy |
|---|---|---|
| Tiệm đang giữ đồ với tư cách gì | Bên cầm giữ tài sản, vì đồ là đối tượng của hợp đồng song vụ và khách chưa trả tiền đến hạn | Người giữ hộ tài sản sau khi đã hoàn thành dịch vụ |
| Tiệm được từ chối giao đồ không | Được, cho tới khi khách trả đủ tiền công | Không. Khách tới là phải giao |
| Chi phí bảo quản | Được yêu cầu khách thanh toán chi phí cần thiết để bảo quản, giữ gìn | Có thể đòi chi phí hợp lý cho thời gian khách chậm nhận nếu có thoả thuận hoặc có căn cứ |
| Nghĩa vụ bảo quản | Có. Làm mất, hỏng do lỗi thì bồi thường | Có. Mức độ cẩn trọng theo thoả thuận và tính chất món đồ |
| Tự bán để trừ nợ | Không, quyền cầm giữ không kèm quyền tự bán | Không |
Bảng cho thấy điểm chung quan trọng: dù khách đã trả hay chưa, tiệm vẫn phải giữ gìn đồ và không có quyền định đoạt. Khác biệt chủ yếu nằm ở việc tiệm có được giữ lại đồ cho tới khi được trả tiền hay không.
Thông báo cho khách: làm sao để có giá trị
Khi đồ đã quá ngày hẹn, việc đầu tiên là thông báo cho khách theo cách để lại dấu vết. Một trình tự hợp lý:
- Tra lại phiếu nhận đồ, sổ ghi hoặc tin nhắn để lấy tên, số điện thoại, địa chỉ khách đã để lại.
- Nhắn tin báo đồ đã xong, số tiền còn phải trả nếu có, và đề nghị khách tới lấy trong một thời hạn cụ thể.
- Nếu không có phản hồi, gọi điện và ghi lại thời gian gọi; nhắn tin lần hai nêu thêm chi phí bảo quản sẽ phát sinh từ ngày nào nếu đã thoả thuận trên phiếu.
- Với đồ giá trị cao, gửi thêm thư tới địa chỉ khách đã để lại, giữ biên nhận gửi.
- Lưu toàn bộ ảnh chụp màn hình tin nhắn, nhật ký cuộc gọi, biên nhận gửi thư theo từng phiếu.
- Hết thời hạn mà vẫn không liên lạc được, chuyển sang bước kiểm kê và cất riêng đồ tồn như phần sau.
Thông báo không làm đồ thành của tiệm, nhưng nó chứng minh tiệm đã thiện chí và đã cho khách cơ hội. Khi có tranh chấp, đây là thứ giúp tiệm đứng vững.
Ghi trên phiếu nhận đồ ngay từ đầu
Cách rẻ nhất để giảm đồ tồn là thoả thuận trước với khách lúc nhận đồ. Phiếu nhận đồ của tiệm nên có:
- Tên và số điện thoại của khách, đề nghị khách kiểm tra lại số trước khi rời tiệm.
- Mô tả món đồ: loại, màu, tình trạng lúc nhận, vết hư có sẵn; với thiết bị điện tử, ghi số seri và tình trạng màn hình, vỏ.
- Ngày hẹn trả và thời hạn lưu giữ miễn phí sau ngày hẹn.
- Mức chi phí bảo quản sau thời hạn miễn phí, tính theo ngày hoặc tuần, ở mức hợp lý so với giá trị món đồ.
- Cách tiệm sẽ thông báo cho khách, và cách xử lý nếu sau một thời gian dài và nhiều lần thông báo khách vẫn không tới.
- Chữ ký hoặc xác nhận của khách đồng ý với các điều kiện này.
Điều khoản xử lý đồ tồn càng công bằng thì càng có giá trị khi đem ra đối chiếu: ví dụ tiệm được bán đồ sau thời hạn dài và nhiều lần thông báo, trừ tiền công và chi phí bảo quản, phần dư giữ lại trả khách. Điều khoản kiểu "quá hạn tiệm toàn quyền xử lý, không hoàn lại gì" với đồ giá trị cao rất dễ bị coi là bất lợi quá mức cho người tiêu dùng, và có thể không được công nhận.
Kiểm kê và cất riêng đồ tồn
Lập biên bản kiểm kê. Liệt kê từng món theo số phiếu, mô tả, ngày nhận, các lần đã thông báo. Có người làm chứng ký thì càng tốt, ví dụ nhân viên khác hoặc người quen không có quyền lợi liên quan.
Chụp ảnh từng món. Ảnh chụp tình trạng tại thời điểm kiểm kê bảo vệ tiệm khi khách quay lại và cho rằng đồ bị hỏng trong lúc tiệm giữ.
Tách khỏi khu vực làm việc. Đóng gói, dán số phiếu, cất ở chỗ khô ráo, tránh lẫn với đồ khách đang làm. Đồ điện tử nên tháo pin nếu có thể để tránh phồng pin, chập cháy.
Giữ sổ theo dõi. Ghi vị trí cất, ngày chuyển kho, để khi khách quay lại có thể tìm ra trong vài phút thay vì lục tung cả tiệm.
Dữ liệu trên thiết bị. Điện thoại, máy tính khách gửi sửa thường chứa dữ liệu cá nhân. Tiệm không được truy cập, sao chép, và phải cất giữ sao cho người khác không tiếp cận được.
Khi buộc phải giải phóng chỗ
Có lúc tiệm chuyển địa điểm, đóng cửa hay đơn giản là không còn chỗ chứa. Lối ra an toàn nhất là liên lạc được với khách và có thoả thuận mới bằng tin nhắn: khách tới lấy, nhờ người lấy hộ, đồng ý để tiệm gửi về qua đơn vị giao hàng với chi phí khách chịu, hoặc nói rõ không cần nữa và đồng ý để tiệm xử lý. Một tin nhắn "không cần nữa, tiệm cứ bỏ" là căn cứ cho thấy khách từ bỏ.
Nếu đã có điều khoản xử lý đồ tồn trên phiếu và đã thông báo đầy đủ, tiệm có thể làm theo điều khoản đó, giữ lại mọi chứng từ: biên bản kiểm kê, ảnh, các lần thông báo, số tiền thu được nếu có bán, số tiền đã trừ. Phần dư sau khi trừ tiền công và chi phí bảo quản là tiền của khách, nên ghi lại để trả khi khách quay lại.
Khi khách đang nợ tiền công lớn và đồ có giá trị, tiệm có thể khởi kiện đòi tiền công và chi phí bảo quản; toà án sẽ quyết định cách xử lý. Với đồ mà tiệm hoàn toàn không biết chủ là ai vì phiếu thất lạc, không có thông tin liên lạc, có thể tham khảo cách xử lý tài sản bị bỏ quên trong Bộ luật Dân sự: thông báo và giao nộp cho uỷ ban nhân dân hoặc công an xã, phường nơi gần nhất. Nên hỏi trước nơi tiếp nhận vì đồ gửi dịch vụ không hoàn toàn giống đồ nhặt được.
Phía khách: quên đồ lâu rồi mới quay lại
Nếu bạn là người để quên đồ ở tiệm một thời gian dài, đây là những điều nên biết:
- Bạn vẫn là chủ món đồ và có quyền nhận lại, trừ khi bạn đã đồng ý cho tiệm xử lý.
- Bạn phải trả tiền công còn nợ; nếu phiếu có ghi chi phí bảo quản sau thời hạn, bạn cũng phải trả phần đó ở mức hợp lý.
- Nếu tiệm đã tự ý bán, cho, vứt món đồ trái với thoả thuận và chưa thông báo cho bạn, bạn có quyền yêu cầu bồi thường theo giá trị món đồ.
- Nếu tiệm đã xử lý đúng điều khoản công bằng trên phiếu, có thông báo, bạn có quyền nhận phần tiền dư sau khi trừ các khoản hợp lệ.
- Giữ phiếu nhận đồ hoặc tin nhắn với tiệm; đó là chứng cứ chính để nhận lại đồ hoặc đòi bồi thường.
Đổi số điện thoại thì báo lại cho những nơi đang giữ đồ của mình. Một tin nhắn mất vài giây giúp tránh được phần lớn những tranh cãi kiểu này.
Câu hỏi thường gặp
Đồ khách để quá ba tháng thì tiệm có được coi là của mình không?
Không. Khách chậm lấy không đồng nghĩa với từ bỏ quyền sở hữu. Đồ vẫn là của khách cho tới khi khách tới nhận, đồng ý cho tiệm xử lý, hoặc có căn cứ pháp lý khác. Câu ghi trên tường kiểu "quá hạn tiệm không chịu trách nhiệm" không tự chuyển quyền sở hữu.
Khách chưa trả tiền giặt thì tiệm có được giữ đồ không?
Được. Đây là quyền cầm giữ tài sản theo Bộ luật Dân sự: món đồ là đối tượng của hợp đồng dịch vụ và khách chưa trả tiền đến hạn. Tiệm giữ đồ cho tới khi được thanh toán, có thể đòi chi phí bảo quản cần thiết, nhưng phải giữ gìn và không được tự bán.
Tiệm có được thu phí lưu giữ đồ quá hạn không?
Có thể, nếu đã thoả thuận với khách, ví dụ ghi trên phiếu nhận đồ có xác nhận của khách, và mức phí hợp lý. Khi khách chưa trả tiền công, bên cầm giữ cũng có quyền yêu cầu thanh toán chi phí cần thiết để bảo quản, giữ gìn tài sản.
Ghi trên phiếu "quá 60 ngày tiệm được thanh lý đồ" có giá trị không?
Điều khoản đã được khách đồng ý có giá trị nhất định, nhất là khi tiệm thông báo đầy đủ và xử lý công bằng, trả lại phần dư cho khách. Điều khoản quá bất lợi cho người tiêu dùng, như thanh lý không thông báo và không hoàn lại gì với đồ giá trị cao, có thể không được công nhận.
Tiệm sửa điện thoại có được xem dữ liệu trong máy khách bỏ lại không?
Không. Dữ liệu trong máy là thông tin cá nhân của khách. Tiệm chỉ được thao tác trong phạm vi cần thiết để sửa, không được truy cập, sao chép hay chia sẻ, và phải cất máy sao cho người khác không tiếp cận được.
Không biết khách là ai vì mất phiếu thì xử lý đồ thế nào?
Trước hết rà lại sổ sách, tin nhắn, camera để tìm thông tin khách. Nếu thật sự không xác định được, có thể tham khảo cách xử lý tài sản bị bỏ quên trong Bộ luật Dân sự là thông báo và giao nộp cho uỷ ban nhân dân hoặc công an xã, phường nơi gần nhất, nên hỏi trước nơi tiếp nhận.