Kê biên là việc cơ quan có thẩm quyền lập biên bản xác định một tài sản, cấm chủ tài sản chuyển dịch, thay đổi hiện trạng, và có thể thu giữ hoặc giao người khác bảo quản. Nhưng có ba loại kê biên khác hẳn nhau: kê biên tài sản đang tranh chấp (biện pháp khẩn cấp tạm thời do toà quyết trong vụ kiện dân sự), kê biên để thi hành án dân sự (biện pháp cưỡng chế do chấp hành viên thực hiện sau khi có bản án), và kê biên tài sản trong vụ án hình sự (biện pháp cưỡng chế do cơ quan tố tụng hình sự áp dụng với bị can, bị cáo).
Người dân thường gặp chữ "kê biên" trong ba hoàn cảnh: nhà mình đang bị kiện, nhà mình thua kiện mà chưa trả, hoặc người thân dính vào một vụ án. Mỗi hoàn cảnh có người ra quyết định khác, căn cứ khác, và quan trọng nhất là cách phản hồi khác. Bài này giúp bạn nhận ra mình đang đứng trước loại nào.
Ba loại kê biên đặt cạnh nhau
Muốn biết một lệnh kê biên thuộc loại nào, nhìn vào người ký và căn cứ ghi trong văn bản. Bảng dưới tóm phần còn lại.
| Điểm so sánh | Kê biên tài sản đang tranh chấp | Kê biên để thi hành án dân sự | Kê biên trong vụ án hình sự |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Biện pháp khẩn cấp tạm thời | Biện pháp cưỡng chế thi hành án | Biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự |
| Ai quyết định | Toà án đang giải quyết vụ án | Chấp hành viên của cơ quan thi hành án dân sự | Người có thẩm quyền của cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án |
| Thời điểm | Khi vụ án đang giải quyết, chưa có bản án | Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực và hết thời hạn tự nguyện thi hành | Trong khi điều tra, truy tố, xét xử |
| Tài sản nào | Tài sản đang là đối tượng tranh chấp | Tài sản của người phải thi hành án, trừ loại luật cấm kê biên | Tài sản của bị can, bị cáo, phần tương ứng khả năng phạt tiền, tịch thu, bồi thường |
| Căn cứ điển hình | Người giữ tài sản có hành vi tẩu tán, huỷ hoại | Người phải thi hành án có điều kiện mà không tự nguyện thi hành | Tội có hình phạt tiền, tịch thu tài sản, hoặc cần bảo đảm bồi thường |
| Đi về đâu | Bị huỷ hoặc chuyển sang thi hành án khi có bản án | Định giá, bán đấu giá để trả cho người được thi hành án | Xử lý theo bản án: trả lại, tịch thu, hoặc dùng để thi hành phần phạt tiền, bồi thường |
Một tài sản có thể đi qua cả ba giai đoạn: bị kê biên tạm thời khi đang kiện, rồi bị kê biên lại để thi hành bản án. Kê biên hình sự thì đi theo một trục khác, nhưng có lúc chồng lên tài sản đang thế chấp hoặc đang tranh chấp dân sự.
Kê biên tài sản đang tranh chấp: chỉ dành cho món đồ đang bị giành
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép toà kê biên tài sản đang tranh chấp nếu có căn cứ cho thấy người giữ tài sản có hành vi tẩu tán, huỷ hoại. Chữ quan trọng là "đang tranh chấp": đó phải là chính tài sản mà các bên đang giành nhau, như căn nhà trong vụ chia thừa kế, chiếc xe trong vụ đòi lại tài sản, lô hàng trong vụ tranh chấp hợp đồng mua bán.
Trong vụ kiện đòi nợ thuần tuý, khoản tiền nợ không phải "tài sản đang tranh chấp" theo nghĩa này. Người đòi nợ thường phải dùng những biện pháp khác trong danh mục như phong toả tài sản của người có nghĩa vụ hoặc phong toả tài khoản, với điều kiện chứng minh được bên kia có tài sản đó và việc phong toả là cần thiết. Nhầm chỗ này dễ khiến đơn yêu cầu bị bác.
Tài sản bị kê biên có thể được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự hoặc lập biên bản giao cho một bên đương sự hay người thứ ba quản lý. Người yêu cầu có thể phải nộp khoản bảo đảm cho toà, và phải bồi thường nếu yêu cầu không đúng mà gây thiệt hại. Người bị kê biên có quyền khiếu nại theo thủ tục tố tụng dân sự. Phần thủ tục xin và gỡ kê biên kiểu này được viết ở chuyên trang về tố tụng dân sự.
Kê biên để thi hành án dân sự: khi đã có bản án mà không trả
Khi bản án, quyết định của toà có hiệu lực, người được thi hành án nộp đơn yêu cầu (trừ những khoản cơ quan thi hành án chủ động thi hành như án phí, tiền phạt). Người phải thi hành án có một khoảng thời gian tự nguyện thi hành. Hết thời gian đó, nếu họ có điều kiện mà không thi hành, chấp hành viên áp dụng biện pháp cưỡng chế, trong đó có kê biên, xử lý tài sản.
Kê biên thi hành án có những giới hạn để bảo vệ đời sống tối thiểu của người phải thi hành: luật liệt kê những tài sản không được kê biên, như một số vật dụng sinh hoạt thiết yếu, công cụ lao động cần thiết, lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong một thời gian. Chấp hành viên cũng phải kê biên tài sản tương xứng với nghĩa vụ và chi phí cưỡng chế, không kê biên tràn lan.
Tài sản đang thế chấp, cầm cố cho người khác vẫn có thể bị kê biên để thi hành án trong những trường hợp luật cho phép, nhưng người nhận bảo đảm được ưu tiên thanh toán từ tiền bán tài sản đó. Tài sản đã kê biên sẽ được định giá rồi bán đấu giá; người phải thi hành án vẫn có thể nộp đủ tiền để nhận lại tài sản trước thời điểm luật định. Các bước chi tiết thuộc chuyên trang về thi hành án dân sự.
Kê biên trong vụ án hình sự: giữ tài sản để bảo đảm hình phạt và bồi thường
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xếp kê biên tài sản vào nhóm biện pháp cưỡng chế, cùng với áp giải, dẫn giải và phong toả tài khoản. Kê biên chỉ áp dụng với bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định hình phạt tiền hoặc có thể bị tịch thu tài sản, hoặc để bảo đảm bồi thường thiệt hại. Chỉ kê biên phần tài sản tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu hoặc phải bồi thường.
Tài sản kê biên có thể giao cho chính chủ tài sản, người thân thích của họ hoặc tổ chức, cá nhân khác bảo quản; người bảo quản mà tiêu dùng, chuyển nhượng, đánh tráo, cất giấu, huỷ hoại thì phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Sau khi có bản án, tài sản đi theo phán quyết: có thể được trả lại, bị tịch thu, hoặc dùng để thi hành phần phạt tiền, bồi thường.
Chỗ người ngoài cuộc hay bị cuốn vào là khi tài sản kê biên thực ra thuộc sở hữu chung với người khác (vợ hoặc chồng, anh chị em cùng đứng tên) hoặc đã được bán cho người khác mà chưa sang tên. Người có quyền lợi liên quan nên sớm gửi văn bản trình bày, kèm giấy tờ chứng minh, tới cơ quan đang thụ lý vụ án. Đây là việc cần người bào chữa hoặc luật sư hỗ trợ.
Ví dụ giả định: một căn nhà, ba lần nghe chữ kê biên
Ví dụ giả định: ông Hải và em gái tranh chấp căn nhà bố mẹ để lại ở Thái Nguyên. Trong lúc vụ chia thừa kế đang giải quyết, em gái thấy ông Hải dẫn người tới xem nhà như chuẩn bị bán, nên làm đơn xin toà kê biên căn nhà. Toà chấp nhận, yêu cầu em gái nộp một khoản bảo đảm, và giao căn nhà cho ông Hải tiếp tục ở nhưng không được chuyển nhượng. Đây là loại kê biên thứ nhất.
Bản án sau đó xử ông Hải được nhận nhà nhưng phải thanh toán cho em gái phần giá trị tương ứng. Hết thời hạn tự nguyện, ông không trả. Em gái nộp đơn yêu cầu thi hành án, chấp hành viên xác minh rồi ra quyết định cưỡng chế kê biên chính căn nhà để bán đấu giá. Đây là loại thứ hai, và kê biên tạm thời trước đó không còn là căn cứ nữa.
Giả sử cùng thời gian đó ông Hải bị khởi tố trong một vụ án có thể bị phạt tiền, cơ quan điều tra cũng có thể kê biên phần tài sản của ông tương ứng mức phạt và bồi thường. Lúc này ba loại quyết định có thể cùng chạm vào một tài sản; việc xác định ai được trả trước sẽ theo quy định của từng thủ tục và thường cần luật sư theo dõi sát.
Cách đọc nhanh một văn bản kê biên
Nhìn người ký trước tiên. Thẩm phán ký quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời là loại thứ nhất. Chấp hành viên ký quyết định cưỡng chế kê biên là loại thứ hai. Thủ trưởng hoặc phó thủ trưởng cơ quan điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán trong vụ án hình sự là loại thứ ba.
Tìm dòng "căn cứ". Văn bản ghi căn cứ vào Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Thi hành án dân sự hay Bộ luật Tố tụng hình sự. Chỉ một dòng này đã cho biết bạn khiếu nại theo thủ tục nào và tới ai.
Xem tài sản được giao cho ai giữ. Nếu giao cho chính bạn bảo quản, bạn vẫn được ở, được dùng ở mức văn bản cho phép, nhưng tuyệt đối không bán, cho tặng, tháo dỡ, thế chấp tiếp. Vi phạm có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự riêng.
Ghi lại thời hạn khiếu nại. Mỗi thủ tục có thời hạn khiếu nại riêng, tính từ khi nhận hoặc biết quyết định. Để quá hạn là mất một cơ hội phản hồi quan trọng.
Khi nào nên tìm người làm nghề
Kê biên luôn là việc của tài sản có giá trị, thường là nhà đất, xe, hàng hoá của hộ kinh doanh. Nên nhờ luật sư hoặc người làm nghề khi tài sản kê biên là tài sản chung với người khác, khi bạn là người đã mua tài sản đó nhưng chưa sang tên, khi tài sản đang thế chấp cho bạn mà bị kê biên vì nợ khác của chủ tài sản, hoặc khi văn bản kê biên có dấu hiệu sai về đối tượng, giá trị. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xác định trước mình đang ở loại kê biên nào và nên gửi văn bản tới đâu.
Mang theo bản chụp quyết định kê biên, biên bản kê biên, giấy tờ sở hữu tài sản, hợp đồng thế chấp hoặc mua bán nếu có. Người làm nghề thường nhìn ra ngay những chỗ như kê biên vượt quá giá trị nghĩa vụ, kê biên nhầm tài sản thuộc danh mục không được kê biên, hoặc bỏ sót quyền của người nhận bảo đảm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đã bị kê biên có được tiếp tục ở không?
Thường vẫn được ở nếu văn bản giao nhà cho gia đình bảo quản, sử dụng. Điều bị cấm là chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, cho thuê dài hạn hoặc thay đổi hiện trạng khi chưa được cơ quan có thẩm quyền đồng ý. Đọc kỹ biên bản để biết giới hạn cụ thể.
Tài sản của vợ bị kê biên vì vụ án hình sự của chồng thì sao?
Kê biên trong vụ án hình sự chỉ nhắm vào tài sản của bị can, bị cáo. Nếu tài sản là tài sản chung vợ chồng, người vợ nên gửi văn bản trình bày, kèm chứng cứ về phần quyền của mình, tới cơ quan đang thụ lý để được xem xét khi xử lý tài sản về sau.
Kê biên tài sản đang tranh chấp có phải là tài sản đã thuộc về người yêu cầu không?
Không. Kê biên chỉ giữ tài sản lại để bản án sau này còn thi hành được. Ai có quyền với tài sản do bản án quyết định. Nếu người yêu cầu thua kiện, kê biên bị huỷ và họ có thể phải bồi thường thiệt hại phát sinh.
Người phải thi hành án tự bán tài sản đã bị kê biên thì sao?
Hành vi chuyển dịch, tẩu tán tài sản đã bị kê biên là vi phạm nghiêm trọng, có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ mức độ, và giao dịch đó có nguy cơ bị tuyên vô hiệu. Người được thi hành án nên báo ngay cho chấp hành viên phụ trách.
Đã mua đất, trả đủ tiền nhưng chưa sang tên thì bị kê biên vì nợ người bán, có đòi được không?
Người mua có quyền đưa ra chứng cứ về giao dịch và đề nghị cơ quan đang kê biên xem xét, hoặc khởi kiện để được công nhận quyền. Khả năng thắng phụ thuộc vào giấy tờ, thời điểm giao dịch và việc giao dịch có ngay tình hay không, nên cần người làm nghề xem hồ sơ.