Với hợp đồng lao động, người sử dụng lao động không được yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản cho việc thực hiện hợp đồng, cũng không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ. Đây là điều Bộ luật Lao động 2019 cấm. Vì vậy, chỗ tuyển dụng đòi bạn "nộp tiền ký quỹ", "cọc đồng phục", "cọc thiết bị" trước khi đi làm là trái luật nếu đó là quan hệ lao động; còn những lời mời "nạp ký quỹ" để nhận việc làm online thì phần lớn là lừa đảo.
Khó ở chỗ các khoản này hay được gọi bằng những cái tên nghe hợp lý, và không phải mọi khoản tiền liên quan tới công việc đều trái luật. Đại lý bán hàng, người nhận hàng về bán lại, người hợp tác kinh doanh có thể có thoả thuận đặt cọc hay ký quỹ hợp lệ. Bài này giúp bạn tách ba trường hợp: quan hệ lao động, quan hệ hợp tác thật, và màn lừa khoác áo tuyển dụng; rồi chỉ cách xử lý khi đã lỡ chuyển tiền.
Bộ luật Lao động 2019 cấm gì
Bộ luật Lao động 2019 liệt kê những hành vi người sử dụng lao động không được làm khi giao kết và thực hiện hợp đồng lao động. Hai hành vi liên quan trực tiếp tới bài này là giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và yêu cầu người lao động phải thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng lao động. Bộ luật cũng quy định người lao động không phải trả chi phí cho việc tuyển dụng lao động.
Lý do của quy định khá dễ hiểu. Người đi xin việc thường ở thế yếu: cần việc, cần thu nhập, ít khi dám từ chối. Nếu cho phép doanh nghiệp giữ tiền hay giữ giấy tờ, người lao động có thể bị trói vào công việc, không dám nghỉ dù bị đối xử tệ, hoặc mất trắng khoản tiền khi doanh nghiệp tự cho là họ vi phạm. Luật chặn từ gốc bằng cách không cho đặt điều kiện tài chính lên việc làm.
Quy định này không phụ thuộc vào cái tên. "Tiền ký quỹ", "tiền cược", "tiền giữ chỗ", "tiền bảo đảm gắn bó", "tiền đồng phục hoàn lại sau sáu tháng" đều là biện pháp bảo đảm bằng tiền nếu mục đích là ràng buộc người lao động thực hiện hợp đồng. Mức xử phạt hành chính với hành vi này do nghị định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực lao động quy định; mức cụ thể có thể đã thay đổi, nên đối chiếu bản hiện hành khi cần.
Gọi là cộng tác viên có thoát được quy định này không
Bản chất quyết định, không phải tên hợp đồng. Bộ luật Lao động 2019 coi một thoả thuận là hợp đồng lao động nếu có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, dù hai bên đặt tên là hợp đồng cộng tác, hợp đồng dịch vụ hay hợp đồng khoán. Bạn làm theo ca do công ty xếp, chịu quản lý của trưởng nhóm, nhận lương theo tháng thì đó là quan hệ lao động, và lệnh cấm thu tiền bảo đảm áp dụng đầy đủ.
Quan hệ hợp tác thật thì có thể có bảo đảm. Người làm đại lý, nhận hàng của nhà cung cấp về tự bán, tự quyết giá bán và chịu lời lỗ của mình là quan hệ dân sự hoặc thương mại. Nhà cung cấp có thể yêu cầu đặt cọc, ký quỹ hay bảo lãnh để bảo đảm thanh toán tiền hàng; đó là biện pháp bảo đảm hợp lệ nếu thoả thuận rõ ràng, có chứng từ.
Dấu hiệu nhận ra quan hệ lao động trá hình. Bạn không có quyền từ chối việc được giao, không tự quyết cách làm, giờ giấc bị quy định chặt, thu nhập trả theo kỳ chứ không theo doanh thu bạn tự tạo ra, và bị phạt khi đi muộn. Có nhiều dấu hiệu này mà vẫn bị yêu cầu nộp "tiền ký quỹ cộng tác viên" thì nên cân nhắc kỹ.
Thiết bị của công ty giao cho bạn dùng. Công ty giao máy tính, điện thoại, xe giao hàng, đồng phục thì được yêu cầu bạn giữ gìn và bồi thường khi làm hư hỏng, mất mát theo quy định về trách nhiệm vật chất trong nội quy, hợp đồng. Nhưng thu trước một khoản tiền để "bảo đảm" cho việc đó vẫn là biện pháp bảo đảm bằng tiền mà luật không cho phép trong quan hệ lao động.
Những dấu hiệu gần như chắc chắn là lừa đảo
Các màn lừa tuyển dụng thay tên liên tục nhưng khung chung ít đổi. Gặp một trong các dấu hiệu sau, bạn nên dừng ngay:
- Việc được mô tả rất nhẹ, như thả tim, đánh giá sản phẩm, xem video, đặt đơn hộ, nhưng hứa thu nhập cao bất thường so với công sức.
- Phải "nạp tiền ký quỹ", "kích hoạt tài khoản", "mua đơn hàng mẫu" thì mới được nhận nhiệm vụ.
- Mấy nhiệm vụ đầu được trả tiền nhỏ đều đặn để tạo lòng tin, đến nhiệm vụ lớn thì báo "tài khoản bị đóng băng", phải nạp thêm mới rút được.
- Người liên hệ chỉ dùng tài khoản mạng xã hội, không có địa chỉ văn phòng, không có hợp đồng, không đưa được thông tin doanh nghiệp tra cứu được.
- Tài khoản nhận tiền đứng tên một cá nhân lạ, không phải tên doanh nghiệp tuyển dụng, và tên này thay đổi sau mỗi lần nạp.
- Bạn bị hối thúc: "suất cuối", "hết hôm nay mất ưu đãi", "không làm tiếp sẽ mất toàn bộ tiền đã nạp".
- Yêu cầu bạn cài ứng dụng lạ, chia sẻ màn hình, cung cấp mã xác thực ngân hàng hoặc ảnh giấy tờ cả hai mặt kèm ảnh chân dung.
Một công việc thật trả lương cho bạn; nó không bắt bạn trả tiền để được làm. Câu này đủ để lọc phần lớn các lời mời trên mạng.
Phân biệt ba tình huống hay gặp
Bảng dưới đặt cạnh nhau ba tình huống có cùng câu "nộp tiền trước" để bạn nhìn ra chỗ khác.
| Tình huống | Bản chất quan hệ | Khoản tiền có hợp lệ không | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Công ty tuyển nhân viên bán hàng, yêu cầu nộp tiền cọc đồng phục và thẻ nhân viên, trừ dần vào lương | Quan hệ lao động | Không. Đây là biện pháp bảo đảm bằng tiền cho việc thực hiện hợp đồng lao động | Từ chối nộp; đã nộp thì đề nghị hoàn trả bằng văn bản, giữ chứng cứ, phản ánh cơ quan quản lý lao động |
| Nhà phân phối giao hàng cho bạn bán lại, bạn tự định giá, yêu cầu ký quỹ để được nhận hàng trả chậm | Quan hệ mua bán, đại lý | Có thể hợp lệ nếu thoả thuận rõ, có chứng từ, tiền vào tài khoản đúng tên doanh nghiệp | Đọc kỹ điều kiện hoàn trả, kiểm tra doanh nghiệp, giữ hợp đồng và biên nhận |
| Người lạ trên mạng mời làm nhiệm vụ online, phải nạp ký quỹ để mở khoá nhiệm vụ lớn | Không có quan hệ thật | Không. Dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản | Dừng chuyển tiền, lưu chứng cứ, báo ngân hàng và trình báo công an |
Tình huống thứ hai cũng cần cẩn trọng: không ít mô hình gọi là "đại lý" nhưng thực chất bán hàng đa cấp không đăng ký, nơi người tham gia nộp tiền chủ yếu để được tuyển thêm người khác chứ không phải để bán hàng thật.
Đã chuyển tiền rồi: làm gì, theo thứ tự nào
Tốc độ quan trọng nhất khi tiền vừa rời tài khoản. Làm lần lượt các bước sau, không chờ bên kia "xử lý giúp":
- Dừng mọi khoản nạp thêm, kể cả khi bị doạ mất tiền cũ. Màn lừa thường dựa vào nỗi sợ mất khoản đã nạp để kéo bạn nạp tiếp.
- Chụp lại toàn bộ tin nhắn, tài khoản liên hệ, đường dẫn trang tuyển dụng, ứng dụng đã cài, và các giao dịch chuyển khoản kèm tên, số tài khoản người nhận.
- Gọi ngay tổng đài ngân hàng của bạn, báo giao dịch có dấu hiệu lừa đảo và đề nghị tra soát. Ngân hàng không hứa lấy lại được tiền, nhưng báo sớm tăng khả năng tài khoản nhận bị phong toả kịp.
- Đổi mật khẩu ngân hàng, mạng xã hội, gỡ ứng dụng lạ nếu đã cài, đặc biệt nếu đã chia sẻ màn hình hoặc mã xác thực.
- Trình báo công an xã, phường nơi bạn cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc, mang theo chứng cứ đã lưu.
- Nếu là doanh nghiệp thật thu tiền trái luật, gửi văn bản đề nghị hoàn trả và phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về lao động cấp tỉnh, sau sắp xếp năm 2025 là Sở Nội vụ.
Cẩn thận với lời mời "lấy lại tiền bị lừa" sau đó. Những người tự xưng là luật sư, công an, "hacker thu hồi tiền" và đòi phí trước thường là đợt lừa thứ hai nhắm vào chính người vừa bị lừa.
Phía người tuyển dụng: giữ ràng buộc mà vẫn đúng luật
Chủ cửa hàng, chủ quán lo nhân viên mới làm vài hôm rồi nghỉ, hoặc mang đồ đi mất, nên hay nghĩ tới chuyện thu cọc. Luật không cho cách đó, nhưng có những công cụ hợp pháp khác. Thời gian thử việc được thoả thuận với tiền lương thử việc theo luật, giúp hai bên làm quen trước khi ký chính thức. Nội quy lao động, hợp đồng có thể quy định trách nhiệm bảo quản tài sản được giao và trách nhiệm bồi thường khi làm hư hỏng, mất mát do lỗi.
Bàn giao tài sản nên có biên bản ghi rõ món gì, tình trạng ra sao, người nhận ký. Khi người lao động nghỉ, đối chiếu biên bản để thu hồi; nếu có thiệt hại, xử lý theo trình tự bồi thường của pháp luật lao động chứ không tự giữ lương hay giữ giấy tờ. Giữ bản chính căn cước, bằng tốt nghiệp của nhân viên để "làm tin" là vi phạm, và trong tranh chấp, chính chủ quán sẽ ở thế bất lợi.
Với người làm theo kiểu hợp tác thật, như cộng tác viên bán hàng nhận hoa hồng mà không chịu quản lý giờ giấc, bạn có thể thoả thuận đặt cọc hoặc thanh toán trước tiền hàng. Hãy ghi rõ đó là quan hệ mua bán hoặc đại lý, ai quyết giá, ai chịu hàng tồn, để sau này không bị coi là quan hệ lao động trá hình.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt nộp tiền cọc đồng phục rồi trả lại sau một năm có đúng luật không?
Nếu bạn ký hợp đồng lao động hoặc thực chất là quan hệ lao động, việc thu tiền để bảo đảm bạn gắn bó hay giữ gìn đồng phục là biện pháp bảo đảm bằng tiền cho việc thực hiện hợp đồng, thuộc nhóm hành vi Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động thực hiện.
Công ty có được giữ căn cước, bằng tốt nghiệp bản gốc của nhân viên không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Công ty có thể đối chiếu bản gốc khi tuyển và giữ bản sao trong hồ sơ, nhưng phải trả lại bản gốc cho bạn.
Làm đại lý bán hàng mà bị yêu cầu ký quỹ thì có sao không?
Nếu đúng là quan hệ đại lý hoặc mua bán, bạn tự bán và chịu lời lỗ, thì việc ký quỹ, đặt cọc để bảo đảm thanh toán tiền hàng có thể hợp lệ. Hãy kiểm tra doanh nghiệp, đọc kỹ điều kiện hoàn trả và chỉ chuyển tiền vào tài khoản đứng tên doanh nghiệp.
Đã nạp tiền ký quỹ làm nhiệm vụ online, có lấy lại được không?
Khả năng lấy lại phụ thuộc vào việc báo ngân hàng và trình báo công an nhanh tới mức nào, và tiền đã bị chuyển đi đâu. Không có cách bảo đảm lấy lại được. Điều chắc chắn là không nạp thêm, và cảnh giác với những người hứa thu hồi tiền nhưng đòi phí trước.
Người lao động có phải trả phí tuyển dụng không?
Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động không phải trả chi phí cho việc tuyển dụng lao động. Dịch vụ việc làm, dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài có quy định riêng về các khoản được thu, cần đối chiếu văn bản hiện hành của từng lĩnh vực.
Chủ quán muốn ràng buộc nhân viên mới thì làm cách nào cho đúng luật?
Dùng thời gian thử việc theo luật, nội quy và hợp đồng ghi rõ trách nhiệm bảo quản tài sản, biên bản bàn giao tài sản có chữ ký, và xử lý bồi thường thiệt hại theo trình tự của pháp luật lao động. Không thu tiền cọc, không giữ giấy tờ gốc, không tự giữ lương.