Một cơ sở kinh doanh chỉ được giữ hàng của khách đang nợ tiền khi chính món hàng đó là đối tượng của hợp đồng hai bên cùng có nghĩa vụ (ví dụ hàng mình gia công, hàng mình chở, đồ mình sửa) và khoản nợ phát sinh từ chính hợp đồng ấy đã đến hạn mà khách không trả. Đó là quyền cầm giữ tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015. Giữ một lô hàng khác, không liên quan tới khoản nợ, để ép khách trả tiền thì không phải cầm giữ, và có thể khiến bên giữ phải bồi thường.
Trong buôn bán nhỏ, chuyện giữ hàng diễn ra hằng ngày: xưởng may chưa giao lô áo vì khách còn thiếu tiền công, nhà xe chưa trả kiện hàng vì chưa nhận cước, xưởng in giữ bao bì vì đơn trước chưa thanh toán. Bài này giúp cả hai phía biết ranh giới, để việc giữ hàng là một công cụ đòi nợ hợp pháp chứ không biến thành tranh chấp mới.
Quyền cầm giữ là gì và vì sao luật cho phép
Cầm giữ tài sản là một trong chín biện pháp bảo đảm của Bộ luật Dân sự 2015, nhưng khác các biện pháp khác ở chỗ nó không cần hai bên ký thoả thuận. Nó phát sinh tự động khi có đủ điều kiện: bên đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của một hợp đồng song vụ, và bên kia không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ của mình khi đã đến hạn.
Hợp đồng song vụ là hợp đồng mà mỗi bên đều có nghĩa vụ với bên kia. Gia công là một ví dụ rõ: xưởng phải làm ra hàng, khách phải trả tiền công. Vận chuyển cũng vậy: nhà xe phải chở hàng tới nơi, chủ hàng phải trả cước. Khi khách không trả, luật cho phép bên đang giữ hàng tạm thời không giao, như một đòn bẩy để thu tiền mà không cần ra toà ngay.
Lý do của quy định khá dễ hiểu. Nếu bắt bên làm việc phải giao hàng trước rồi mới đi đòi tiền, họ sẽ mất lợi thế duy nhất và phải kiện tụng cho những khoản nhỏ. Cầm giữ cân bằng lại quan hệ, nhưng cũng chỉ trong phạm vi chặt: đúng món hàng, đúng khoản nợ, đúng lúc nợ đã đến hạn.
Giữ hàng nào là cầm giữ, giữ hàng nào không phải
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định thường gặp. Cột cuối là đánh giá theo nguyên tắc chung; vụ việc thật còn phụ thuộc hợp đồng và chứng cứ.
| Tình huống | Hàng bị giữ | Khoản nợ | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Xưởng may chưa giao lô áo vừa may xong | Chính lô áo đó | Tiền công may lô đó, đã đến hạn | Thuộc diện cầm giữ |
| Nhà xe giữ kiện hàng ở bến | Kiện hàng đang chở | Cước của chính chuyến đó | Thuộc diện cầm giữ |
| Xưởng in giữ bao bì đơn mới vì đơn cũ chưa trả | Hàng của đơn mới | Tiền của đơn cũ | Không phải cầm giữ, trừ khi hợp đồng nguyên tắc gộp các đơn và có thoả thuận |
| Nhà cung cấp giữ tủ trưng bày của đại lý | Tài sản của đại lý | Nợ tiền hàng | Không phải cầm giữ |
| Xưởng giữ hàng khi khách chưa tới hạn trả | Chính lô hàng | Chưa đến hạn | Chưa phát sinh quyền cầm giữ |
| Xưởng giữ lại cả lô hàng lớn vì thiếu một khoản rất nhỏ | Chính lô hàng | Một phần nhỏ, đã đến hạn | Có thể cầm giữ, nhưng nên cân nhắc giao phần tương ứng để tránh tranh chấp về thiệt hại |
Điểm mấu chốt là sợi dây nối giữa món hàng và khoản nợ. Đứt sợi dây đó, việc giữ hàng trở thành chiếm giữ tài sản của người khác không có căn cứ.
Bên cầm giữ được làm gì và phải làm gì
Được tiếp tục giữ cho tới khi được trả. Quyền cầm giữ kéo dài tới khi khách thực hiện xong nghĩa vụ, hai bên thoả thuận dùng biện pháp bảo đảm khác, hoặc tài sản ra khỏi sự chiếm giữ của bên cầm giữ. Khi đã giao hàng đi, quyền này chấm dứt.
Phải bảo quản như tài sản của người khác. Hàng đang cầm giữ vẫn là của khách. Bên cầm giữ phải bảo quản, giữ gìn; nếu để hư hỏng, mất mát do lỗi của mình thì phải bồi thường. Với hàng dễ hỏng như thực phẩm, nguyên liệu tươi, điều này là gánh nặng thật, nên cần thông báo ngay cho khách.
Không được tự ý bán, cho thuê, đem cầm. Cầm giữ không cho quyền định đoạt. Bên cầm giữ không được xác lập giao dịch với tài sản cầm giữ nếu chủ sở hữu không đồng ý. Muốn dùng hàng để trừ nợ, phải có thoả thuận với khách hoặc đi qua toà án và thi hành án.
Được yêu cầu thanh toán chi phí bảo quản cần thiết. Chi phí hợp lý để giữ gìn tài sản, như thuê kho thêm hay giữ lạnh, thường được yêu cầu khách thanh toán. Nên ghi chép và giữ chứng từ những khoản này ngay từ đầu.
Trước khi giữ hàng: kiểm năm điều
Giữ hàng là một bước có hậu quả, nên đáng dành vài phút kiểm lại trước khi từ chối giao:
- Khoản tiền khách nợ có đúng là của chính hợp đồng liên quan tới lô hàng này không.
- Khoản tiền đó đã đến hạn trả theo hợp đồng hay chưa; nếu hợp đồng cho khách trả sau khi nhận hàng vài ngày, việc giữ hàng trước hạn là vi phạm.
- Bên mình có làm đúng phần việc của mình không; nếu hàng có lỗi do mình, khách có quyền không trả phần tương ứng và việc giữ hàng sẽ yếu đi.
- Giá trị lô hàng so với khoản nợ có quá chênh lệch không; giữ cả lô lớn vì một khoản rất nhỏ dễ dẫn tới yêu cầu bồi thường nếu khách bị lỡ việc.
- Mình có đủ điều kiện bảo quản lô hàng trong thời gian chờ không.
Nếu cả năm điều đều ổn, hãy báo cho khách bằng văn bản hoặc tin nhắn rõ ràng: đang giữ hàng gì, vì khoản nợ nào, số tiền bao nhiêu, và hàng sẽ được giao ngay khi nhận đủ tiền.
Giữ hàng của đơn khác để ép trả nợ cũ: vì sao rủi ro
Tình huống hay gặp nhất trong buôn bán là khách có nhiều đơn liên tiếp. Đơn cũ chưa trả, khách lại đặt đơn mới và trả tiền đơn mới đầy đủ. Xưởng giữ lại hàng đơn mới để buộc khách trả đơn cũ. Về cảm tình thì dễ hiểu, nhưng về luật, hàng đơn mới không phải đối tượng của khoản nợ cũ, nên không thuộc quyền cầm giữ.
Hệ quả là khách có thể yêu cầu giao hàng đơn mới và đòi bồi thường thiệt hại do giao chậm, như mất hợp đồng với người mua của họ. Khoản bồi thường này có khi lớn hơn chính khoản nợ cũ mà xưởng đang muốn đòi.
Cách làm an toàn hơn là thoả thuận trước. Trong hợp đồng nguyên tắc với khách quen, hai bên có thể ghi rằng xưởng được tạm dừng giao các đơn tiếp theo khi khách còn nợ quá hạn, hoặc được bù trừ khoản thanh toán. Khi đã có thoả thuận, việc tạm dừng có căn cứ rõ ràng. Không có thoả thuận, cách đúng là ngừng nhận đơn mới khi đơn cũ chưa trả, chứ không phải nhận tiền đơn mới rồi giữ hàng.
Góc của khách hàng khi bị giữ hàng
Nếu bạn là bên bị giữ hàng, trước hết hãy xem lại khoản nợ có thật và đã đến hạn hay chưa. Nếu đúng là mình chậm trả, cách nhanh nhất để lấy hàng là thanh toán, hoặc thoả thuận đưa ra một biện pháp bảo đảm khác như chuyển một khoản đặt cọc, nhờ người bảo lãnh, để bên kia giao hàng trước.
Nếu bạn cho rằng mình không nợ, hoặc hàng có lỗi nên chưa phải trả, hãy nêu lý do bằng văn bản, kèm chứng cứ như biên bản kiểm hàng, ảnh chụp, tin nhắn. Trường hợp bên kia giữ hàng không thuộc khoản nợ, bạn có quyền yêu cầu trả lại và nêu rõ thiệt hại có thể phát sinh do bị giữ.
Khi đôi bên không tự giải quyết được và hàng có giá trị lớn hoặc có tính thời vụ, có thể cân nhắc yêu cầu toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong vụ kiện. Thủ tục này thuộc tố tụng dân sự và cần người làm nghề luật hỗ trợ.
Trong lúc chờ, hãy ghi lại thiệt hại phát sinh do bị giữ hàng: đơn hàng bị huỷ, tiền phạt trả cho người mua của bạn, chi phí thuê nơi khác làm gấp. Những chứng từ này là căn cứ nếu sau này bạn chứng minh được việc giữ hàng không đúng và yêu cầu bồi thường.
Khi khách mãi không trả: từ cầm giữ tới xử lý
Cầm giữ chỉ là đòn bẩy, không phải lối ra. Nếu khách không trả và cũng không đến lấy hàng, hàng sẽ nằm ở kho của bạn, tốn chỗ, tốn công bảo quản. Bạn nên gửi thông báo cuối cùng bằng văn bản, nêu số nợ, thời hạn thanh toán và việc sẽ khởi kiện nếu không được trả.
Muốn dùng chính lô hàng để bù nợ, cách đơn giản nhất là thoả thuận với khách: họ đồng ý để bạn bán hàng và trừ tiền, hoặc nhận lại một phần hàng tương ứng giá trị nợ. Thoả thuận này cần lập thành văn bản, ghi rõ cách định giá. Không thoả thuận được thì đi qua toà án; bản án sau đó được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự.
Trong suốt quá trình, không đem hàng mang thương hiệu của khách ra bán tự do, không tiêu huỷ, không dùng làm hàng mẫu cho khách khác. Những việc đó có thể vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của khách, ngoài vấn đề dân sự.
Để không phải đi tới bước này, nhiều xưởng chọn cách phòng từ đầu: thu cọc hoặc tạm ứng đủ bù chi phí, chia đợt thanh toán theo mốc giao hàng, và ghi trong hợp đồng thời hạn khách phải nhận hàng sau khi được báo. Cầm giữ là quyền có sẵn khi mọi thứ khác không hiệu quả, nhưng một hợp đồng rõ ràng giúp bạn ít khi phải dùng tới nó, và khi phải dùng thì không ai cãi được.
Câu hỏi thường gặp
Giữ hàng của khách nợ tiền có cần thông báo trước không?
Luật không bắt buộc hình thức thông báo trước, nhưng nên báo rõ bằng văn bản hoặc tin nhắn ngay khi giữ: giữ hàng gì, vì khoản nợ nào, bao nhiêu tiền. Việc này vừa minh bạch, vừa là chứng cứ cho thấy bạn giữ hàng có căn cứ chứ không phải chiếm giữ.
Hàng cầm giữ bị hư trong kho thì ai chịu?
Nếu hư hỏng do lỗi bảo quản của bên cầm giữ, bên đó phải bồi thường. Nếu do bản chất tự nhiên của hàng, như hàng tươi hỏng theo thời gian, việc chia trách nhiệm phụ thuộc vào việc bên cầm giữ đã thông báo và bảo quản hợp lý hay chưa.
Quyền cầm giữ có phải đăng ký không?
Không. Cầm giữ phát sinh từ việc chiếm giữ tài sản, không cần đăng ký. Đổi lại, quyền này chấm dứt khi bạn không còn chiếm giữ tài sản. Giao hàng đi rồi thì không thể đòi giữ lại.
Khách trả một phần nợ thì có phải giao một phần hàng không?
Tuỳ thoả thuận và tính chất hàng. Nếu hàng chia được và khoản đã trả tương ứng một phần rõ ràng, giao phần tương ứng là cách làm hợp lý, giảm nguy cơ bị đòi bồi thường. Nếu hàng là một khối không tách được, bạn có thể giữ tới khi được trả đủ.
Nhà xe có được giữ hàng khi người nhận chưa trả cước không?
Nếu cước của chính chuyến hàng đó chưa được thanh toán khi đến hạn, nhà xe có thể cầm giữ hàng theo nguyên tắc chung, đồng thời phải bảo quản. Nhà xe không được giữ hàng của chuyến này để đòi cước của chuyến trước, trừ khi có thoả thuận.
Giữ hàng có bị coi là chiếm giữ trái phép không?
Nếu đáp ứng đủ điều kiện cầm giữ thì không. Nếu giữ hàng không liên quan tới khoản nợ, giữ khi nợ chưa đến hạn, hoặc tự ý bán hàng, bên giữ có thể phải trả lại và bồi thường, thậm chí đối mặt rủi ro pháp lý nặng hơn tuỳ hành vi.