Một nghĩa vụ có thể được bảo đảm bằng nhiều biện pháp cùng lúc, và kết hợp hai biện pháp đáng làm khi mỗi biện pháp chống một rủi ro khác nhau hoặc khi một biện pháp đơn lẻ không đủ giá trị. Các cặp ghép hợp lý hay gặp là thế chấp kèm bảo lãnh, đặt cọc kèm bảo lưu quyền sở hữu khi bán trả góp, và cầm cố kèm bảo lãnh khi đồ cầm không đủ giá trị.
Ghép nhiều biện pháp không tự động làm giao dịch an toàn hơn. Nếu không ghi rõ biện pháp nào xử lý trước, người bảo lãnh chịu tới đâu khi tài sản đã bán, hai lớp bảo đảm có thể chồng chéo và đẻ ra tranh chấp mới. Bài này đi qua các cặp ghép, các điều khoản bắt buộc phải có, và những trường hợp ghép chỉ thêm rối.
Vì sao cần ghép: một biện pháp thường chỉ giỏi một việc
Mỗi biện pháp bảo đảm có điểm mạnh và điểm yếu riêng. Đặt cọc giữ người ta không bỏ ngang nhưng chỉ bù được đến mức tiền cọc. Thế chấp có giá trị lớn nhưng xử lý tài sản mất thời gian. Bảo lãnh nhanh gọn nhưng phụ thuộc vào khả năng trả của một người. Bảo lưu quyền sở hữu giữ được hàng nhưng hàng đã qua sử dụng thì mất giá.
Ghép hai biện pháp là cách bù điểm yếu này bằng điểm mạnh kia. Ví dụ, người bán máy móc trả góp vừa giữ quyền sở hữu với cái máy (chống trường hợp người mua bỏ trả), vừa thu một khoản đặt cọc (chống trường hợp người mua huỷ đơn khi máy đã đặt riêng). Hai biện pháp, hai rủi ro, không chồng lên nhau.
Cũng có khi ghép vì giá trị: một món đồ cầm cố không đủ cho khoản vay, nên thêm một người bảo lãnh cho phần còn thiếu. Lúc đó cần nói rõ người bảo lãnh chịu cho phần nào, để họ không phải chịu cả phần mà tài sản đã bảo đảm.
Trước khi ghép, hãy tự liệt kê rủi ro của giao dịch thành từng dòng và đặt cạnh mỗi dòng một biện pháp. Dòng nào chưa có biện pháp là chỗ còn hở; dòng nào có hai biện pháp là chỗ có thể đang thừa. Cách làm đơn giản này giúp nhiều người nhận ra họ chỉ cần làm chặt một biện pháp, không cần thêm biện pháp thứ hai.
Những cặp ghép hay gặp và điều cần ghi rõ
Bảng dưới liệt kê các cặp ghép thường thấy trong giao dịch giữa người dân, hộ kinh doanh và điều khoản quan trọng nhất của từng cặp.
| Cặp ghép | Hợp với | Mỗi biện pháp chống rủi ro gì | Điều khoản quan trọng nhất |
|---|---|---|---|
| Thế chấp + bảo lãnh | Khoản vay lớn của người trẻ, hộ kinh doanh mới | Thế chấp: giá trị; bảo lãnh: phần thiếu, xử lý nhanh | Xử lý tài sản trước hay đòi người bảo lãnh trước |
| Đặt cọc + bảo lưu quyền sở hữu | Bán trả góp máy móc, xe, nội thất đặt riêng | Cọc: huỷ đơn; bảo lưu: bỏ trả giữa chừng | Cọc có trừ vào tiền hàng không; khi nào chuyển quyền |
| Cầm cố + bảo lãnh | Khoản vay mà đồ cầm không đủ giá trị | Cầm cố: giữ đồ; bảo lãnh: phần chênh | Người bảo lãnh chịu phần nào, tối đa bao nhiêu |
| Đặt cọc + ký cược | Thuê thiết bị dài ngày có đặt trước | Cọc: giữ chỗ, không huỷ; ký cược: trả lại thiết bị | Hai khoản tách bạch, mục đích riêng |
| Thế chấp hai tài sản | Khoản lớn, mỗi tài sản không đủ | Cộng giá trị | Xử lý tài sản nào trước, có được chọn không |
Nhìn cột cuối sẽ thấy điểm chung: mọi cặp ghép đều cần trả lời câu "khi có chuyện thì động vào lớp nào trước". Không trả lời câu đó trong hợp đồng là để lại câu hỏi cho lúc tranh chấp.
Thế chấp kèm bảo lãnh: cặp phổ biến nhất
Ví dụ giả định: một hộ kinh doanh vay của người quen để mở rộng xưởng mộc, thế chấp chiếc xe tải giao hàng và có thêm người chú đứng bảo lãnh. Nếu hộ kinh doanh không trả, người cho vay đứng trước hai lựa chọn: xử lý chiếc xe hay đòi người chú. Hợp đồng nên chọn sẵn một trong ba cách: xử lý xe trước, phần thiếu mới đòi người bảo lãnh; đòi người bảo lãnh trước, người bảo lãnh trả xong thì được thế quyền đối với xe; hoặc người cho vay được tuỳ chọn.
Cách thứ nhất công bằng hơn với người bảo lãnh và thường được người thân chấp nhận dễ hơn. Cách thứ hai nhanh hơn cho người cho vay. Cách thứ ba có lợi nhất cho người cho vay nhưng người bảo lãnh nên hiểu rõ mình có thể bị đòi ngay. Không có cách nào sai, miễn các bên biết mình đã chọn gì.
Người bảo lãnh đã trả thay có quyền yêu cầu người được bảo lãnh hoàn trả. Nếu đã có tài sản thế chấp, nên ghi rõ quyền của người bảo lãnh đối với tài sản đó sau khi trả thay, để họ không trở thành chủ nợ không có bảo đảm trong khi tài sản vẫn còn.
Đặt cọc kèm bảo lưu quyền sở hữu: khi bán trả góp hàng đặt riêng
Người làm nội thất, cơ sở bán máy nông nghiệp, cửa hàng bán xe thường gặp tình huống: khách đặt hàng, trả trước một phần, nhận hàng rồi trả dần. Đặt cọc bảo đảm cho giai đoạn trước khi giao hàng: nếu khách huỷ đơn thì mất cọc (theo thoả thuận), bù phần nguyên liệu đã mua và công đã bỏ. Bảo lưu quyền sở hữu bảo đảm cho giai đoạn sau khi giao: khách chưa trả đủ thì quyền sở hữu chưa chuyển.
Bảo lưu quyền sở hữu phải được lập thành văn bản, có thể là văn bản riêng hoặc ghi trong hợp đồng mua bán, và muốn có giá trị với người thứ ba thì cần đăng ký. Hai biện pháp này nối tiếp nhau theo thời gian, nên ít khi chồng chéo; điều cần ghi rõ là tiền cọc có được chuyển thành tiền trả trước khi giao hàng hay không.
Khi người mua không trả đủ, người bán có quyền đòi lại tài sản. Hợp đồng nên quy định cách tính tiền người mua đã trả, giá trị hao mòn trong thời gian sử dụng và phần tiền phải hoàn lại, để việc lấy lại hàng không biến thành một tranh chấp khác.
Khi nào ghép chỉ thêm rối
Ghép thêm biện pháp có chi phí: thủ tục, thời gian, và cả quan hệ với người phải đứng ra. Có những trường hợp một biện pháp làm cho đúng tốt hơn hai biện pháp làm sơ sài.
- Khoản nhỏ, thời gian ngắn: một món đồ cầm cố đủ giá trị là đủ; kéo thêm người bảo lãnh chỉ làm phức tạp quan hệ.
- Hai biện pháp cùng chống một rủi ro: ví dụ vừa đặt cọc vừa ký cược để bảo đảm cùng một việc trả lại đồ thuê. Hai khoản tiền cùng mục đích dễ gây tranh cãi về việc trừ khoản nào.
- Biện pháp thứ hai không có giá trị thực: người bảo lãnh không có thu nhập hay tài sản, hoặc tài sản thứ hai đang tranh chấp. Thêm vào chỉ tạo cảm giác an toàn.
- Không ai nắm được toàn bộ: nhiều lớp, nhiều người, nhiều giấy, nhưng không có văn bản nào tổng hợp thứ tự xử lý. Lúc có chuyện, mỗi người cầm một tờ giấy và một cách hiểu.
Nếu phải chọn giữa ghép thêm một biện pháp và làm chặt biện pháp đang có (đăng ký, mô tả tài sản rõ, định giá thận trọng), lựa chọn thứ hai thường mang lại nhiều an toàn hơn.
Ví dụ giả định: một đơn nội thất từ lúc đặt đến lúc trả xong
Ví dụ giả định: chị Mai đặt một xưởng mộc làm trọn bộ tủ bếp và tủ áo theo kích thước căn hộ, trả trước một phần, phần còn lại trả dần trong mười hai tháng sau khi lắp. Xưởng lo hai chuyện: chị Mai đổi ý khi xưởng đã cắt gỗ theo kích thước riêng, và chị Mai ngừng trả giữa chừng sau khi tủ đã lắp vào nhà.
Hai bên ghép hai biện pháp theo hai giai đoạn. Giai đoạn trước khi lắp, chị Mai đặt cọc; hợp đồng ghi nếu chị huỷ đơn sau khi xưởng đã mua vật liệu thì mất cọc, nếu xưởng không làm thì trả lại cọc và một khoản tương đương. Khi lắp xong, tiền cọc chuyển thành tiền trả trước. Giai đoạn sau khi lắp, hợp đồng có điều khoản bảo lưu quyền sở hữu: bộ tủ thuộc sở hữu của xưởng cho tới khi chị Mai trả đủ.
Điểm cần nghĩ kỹ là đồ nội thất đã lắp cố định vào tường thì việc "lấy lại hàng" gần như vô nghĩa với xưởng: tháo ra là hỏng, kích thước riêng khó bán lại. Vì vậy xưởng thêm một điều khoản lãi chậm trả hợp lý và giữ quyền khởi kiện đòi tiền. Ví dụ này cho thấy bảo lưu quyền sở hữu hợp với hàng tháo ra dùng lại được như xe, máy móc hơn là đồ gắn cố định.
Ghép biện pháp bảo đảm: các bước viết hợp đồng
Khi đã quyết định ghép, hợp đồng nên đi theo trình tự dưới đây để các lớp không đá nhau.
- Xác định nghĩa vụ chính và phạm vi được bảo đảm (gốc, lãi, phạt, bồi thường).
- Liệt kê từng biện pháp, nêu rõ mỗi biện pháp bảo đảm cho phần nào của nghĩa vụ hoặc cho rủi ro nào.
- Quy định thứ tự xử lý: biện pháp nào trước, điều kiện chuyển sang biện pháp sau, quyền chọn của bên nhận bảo đảm nếu có.
- Ghi quyền của người bảo lãnh sau khi trả thay, và việc giải phóng các biện pháp còn lại khi nghĩa vụ đã thực hiện xong.
- Làm đủ thủ tục riêng của từng biện pháp: công chứng, đăng ký với tài sản cần đăng ký; chữ ký của người bảo lãnh và người đồng sở hữu.
Có thể lập một hợp đồng chung cho tất cả hoặc nhiều hợp đồng riêng có dẫn chiếu tới nhau. Cách nào cũng được, miễn đọc cùng nhau thì ra một bức tranh thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có giới hạn số biện pháp bảo đảm cho một khoản nợ không?
Pháp luật không đặt giới hạn số lượng. Giới hạn thực tế là chi phí, thủ tục và khả năng các bên theo dõi được. Phần lớn giao dịch giữa người dân chỉ cần một, nhiều lắm là hai biện pháp làm cho đúng.
Đã có tài sản thế chấp, người bảo lãnh có bị đòi trước không?
Tuỳ thoả thuận. Nếu hợp đồng không quy định thứ tự, việc xác định có thể gây tranh cãi. Vì vậy nên ghi rõ: xử lý tài sản trước, đòi người bảo lãnh trước, hay bên nhận bảo đảm được chọn.
Xử lý một tài sản đã đủ trả nợ thì các biện pháp còn lại thế nào?
Khi nghĩa vụ đã được thực hiện xong, các biện pháp bảo đảm còn lại chấm dứt. Bên nhận bảo đảm phải trả lại tài sản đang giữ, phối hợp xoá đăng ký nếu có, và người bảo lãnh không còn trách nhiệm.
Có thể vừa đặt cọc vừa thế chấp cho cùng một hợp đồng không?
Có thể nếu mỗi biện pháp chống một rủi ro khác nhau và giá trị giao dịch đủ lớn. Nhưng với giao dịch nhỏ, ghép như vậy thường thừa. Hãy tự hỏi mỗi biện pháp đang bảo vệ mình trước rủi ro nào.
Người bảo lãnh có quyền yêu cầu xử lý tài sản thế chấp trước khi trả không?
Người bảo lãnh có thể thoả thuận điều đó ngay khi ký. Nếu văn bản bảo lãnh không có điều khoản này, quyền của họ phụ thuộc vào nội dung cam kết và quy định pháp luật; nên ghi rõ từ đầu để tránh tranh chấp.
Bán trả góp có nhất thiết phải dùng bảo lưu quyền sở hữu không?
Không bắt buộc. Người bán có thể chỉ dựa vào hợp đồng mua bán trả chậm, hoặc nhận thế chấp tài sản khác. Bảo lưu quyền sở hữu hợp khi hàng có giá trị, dễ nhận diện và người bán muốn lấy lại được hàng khi người mua bỏ trả.