Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ: cầm cố tài sản, thế chấp tài sản, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp và cầm giữ tài sản. Chọn biện pháp nào không phụ thuộc vào cái tên nghe chắc chắn hơn, mà phụ thuộc vào ba thứ: rủi ro bạn sợ nhất là gì, tài sản nào bên kia có thể đưa ra, và bạn có giữ được tài sản đó hay không.
Người cho vay giữa người quen, chủ nhà cho thuê, chủ cửa hàng bán chịu hay người đặt may đo đều đang đứng trước cùng một câu hỏi: nếu bên kia không làm đúng lời hứa thì mình còn trông vào đâu. Bài này xếp chín biện pháp thành từng nhóm theo cách vận hành, đặt chúng cạnh những giao dịch đời thường, và chỉ ra chỗ yếu của từng cái để bạn không chọn nhầm.
Chín biện pháp xếp thành bốn nhóm theo cách vận hành
Nhóm giao tài sản sang tay bên kia. Cầm cố, đặt cọc, ký cược và ký quỹ đều có điểm chung: tài sản bảo đảm rời khỏi tay người có nghĩa vụ. Cầm cố là giao chính món đồ (vàng, điện thoại, xe). Đặt cọc là giao tiền hoặc vật có giá trị để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Ký cược gắn riêng với việc thuê động sản, bảo đảm món đồ thuê được trả lại. Ký quỹ là gửi tiền, kim khí quý hoặc giấy tờ có giá vào một tài khoản phong toả tại tổ chức tín dụng.
Nhóm tài sản vẫn ở chỗ người có nghĩa vụ. Thế chấp cho phép bên vay tiếp tục dùng nhà, đất, xe của mình, chỉ có quyền của bên cho vay "bám" vào tài sản đó. Bảo lưu quyền sở hữu thì ngược chiều một chút: người mua đã cầm hàng, nhưng quyền sở hữu vẫn ở người bán cho đến khi trả đủ tiền.
Nhóm dựa vào một người hoặc một tổ chức đứng ra. Bảo lãnh là người thứ ba cam kết thực hiện thay nếu bên có nghĩa vụ không làm. Tín chấp là trường hợp hẹp: tổ chức chính trị – xã hội ở cơ sở bảo đảm bằng uy tín cho cá nhân, hộ gia đình nghèo vay vốn tại tổ chức tín dụng. Người dân với nhau gần như chỉ dùng được bảo lãnh, không tự lập "tín chấp" được.
Nhóm phát sinh theo luật, không cần thoả thuận. Cầm giữ tài sản xảy ra khi bạn đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của một hợp đồng song vụ (thợ sửa xe đang giữ chiếc xe, thợ may đang giữ bộ đồ) mà bên kia đến hạn không trả tiền. Bạn không cần ký trước điều gì, nhưng cũng không chọn được nó cho một khoản vay.
Bảng chọn nhanh: biện pháp nào hợp với việc gì
Bảng dưới đặt mỗi biện pháp cạnh giao dịch hay gặp nhất và điểm yếu cần biết trước. Cột cuối là thứ người ta thường chỉ phát hiện khi đã có chuyện.
| Biện pháp | Ai đang giữ tài sản | Hợp với giao dịch | Điểm yếu cần biết |
|---|---|---|---|
| Cầm cố | Bên nhận cầm cố | Vay ngắn, khoản vừa phải, có đồ giá trị dễ cất | Phải bảo quản; đồ mất giá hoặc hỏng thì tranh cãi |
| Thế chấp | Bên thế chấp tiếp tục dùng | Vay lớn, bên vay cần dùng nhà, xe để làm ăn | Cần giấy tờ chặt; nhà đất phải công chứng và đăng ký |
| Đặt cọc | Bên nhận cọc | Giữ chỗ, đặt hàng, thuê nhà, mua xe cũ | Chỉ bảo đảm đến mức tiền cọc; phạt cọc dễ cãi |
| Ký cược | Bên cho thuê | Thuê xe máy, máy ảnh, váy, thiết bị | Chủ yếu bảo đảm việc trả lại đồ, không phải mọi khoản nợ |
| Ký quỹ | Tổ chức tín dụng phong toả | Giao dịch có giá trị, cần bên trung gian giữ tiền | Ít dùng giữa cá nhân; tốn thủ tục ngân hàng |
| Bảo lưu quyền sở hữu | Bên mua dùng, bên bán giữ quyền | Bán trả góp, bán chịu máy móc, xe | Phải lập văn bản; muốn chống người thứ ba thì phải đăng ký |
| Bảo lãnh | Không có tài sản, có người đứng ra | Người vay không có tài sản nhưng có người thân khá giả | Phụ thuộc khả năng trả của người bảo lãnh |
| Cầm giữ | Bên đang giữ đối tượng hợp đồng | Sửa chữa, gia công, giặt là, vận chuyển | Chỉ phát sinh khi đã giữ đồ; không được dùng hay bán tuỳ ý |
Tín chấp không có trong bảng vì nó không phải lựa chọn của hai cá nhân với nhau. Nếu ai đó nói "cho vay tín chấp" giữa người quen, thường họ đang nói tới khoản vay không có tài sản bảo đảm, không phải biện pháp tín chấp theo luật.
Bốn câu hỏi nên tự trả lời trước khi chọn
Thay vì bắt đầu từ cái tên, hãy bắt đầu từ rủi ro. Trả lời lần lượt bốn câu dưới đây thì lựa chọn thường tự lộ ra.
- Mình sợ nhất điều gì? Sợ bên kia không trả tiền, sợ không trả lại đồ, sợ bỏ ngang hợp đồng, hay sợ đồ bị làm hỏng. Ký cược giỏi việc đòi lại đồ thuê; đặt cọc giỏi việc giữ người ta không bỏ ngang; cầm cố, thế chấp giỏi việc bảo đảm tiền.
- Bên kia có tài sản gì, và có rời tay được không? Một người chạy xe công nghệ không thể giao xe cho bạn giữ, nên cầm cố chiếc xe là không thực tế; thế chấp xe hoặc một người bảo lãnh hợp lý hơn.
- Mình có giữ và bảo quản được không? Nhận cầm cố một chiếc xe máy nghĩa là bạn chịu trách nhiệm cất giữ. Nếu nhà không có chỗ để, hoặc đồ dễ hỏng, nhận giữ có khi thành gánh nặng.
- Có người thứ ba nào có thể nhảy vào tài sản đó không? Bên vay còn nợ người khác, tài sản là của chung vợ chồng, hoặc đang bị tranh chấp. Lúc đó bạn cần biện pháp có giá trị với người thứ ba (giữ tài sản hoặc đăng ký), không chỉ một tờ giấy giữa hai người.
Câu trả lời thứ tư thường bị bỏ qua nhất, và cũng là chỗ khiến nhiều khoản bảo đảm trên giấy rất đẹp nhưng đến lúc cần thì đứng sau người khác.
Khoản vay giữa người quen: thường chọn thế nào
Với khoản vay nhỏ, thời gian ngắn, phần lớn người cho vay chọn cầm cố một món đồ gọn: vàng, đồng hồ, điện thoại đời mới. Ưu điểm là bạn nắm đồ trong tay, không cần đăng ký ở đâu. Nhược điểm là phải bảo quản cẩn thận, ghi rõ tình trạng món đồ khi nhận, và chấp nhận giá trị có thể đi xuống (điện thoại mất giá rất nhanh theo đời máy).
Với khoản vay lớn hơn, người vay thường không có món đồ gọn tương xứng, và cũng cần dùng tài sản của mình để làm ăn. Lúc đó thế chấp (xe, nhà đất) hoặc bảo lãnh của một người thân có khả năng tài chính là hai đường chính. Thế chấp nhà đất giữa cá nhân không phải chuyện "cầm sổ đỏ là xong": về nguyên tắc phải lập hợp đồng có công chứng hoặc chứng thực và đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai thì quyền của bạn mới đứng vững.
Đặt cọc gần như không dùng cho khoản vay, vì đặt cọc là bên có nghĩa vụ giao tiền cho bên kia; trong khoản vay, người cần bảo đảm lại là người đưa tiền. Nếu ai đó đề nghị "đặt cọc" cho khoản vay, hãy hỏi lại xem họ thực chất muốn cầm cố món gì.
Cho thuê, bán chịu, đặt hàng: mỗi việc một cách
Cho thuê nhà, phòng trọ, mặt bằng: khoản tiền người thuê giao khi ký hợp đồng thường là đặt cọc bảo đảm thực hiện hợp đồng thuê. Nó vừa giữ người thuê không bỏ ngang, vừa là nguồn để trừ tiền thuê còn nợ hoặc chi phí sửa chữa nếu hai bên đã thoả thuận như vậy. Cho thuê xe, máy móc, đồ dùng (động sản) thì khoản tiền giao kèm thường là ký cược, mục đích chính là bảo đảm món đồ được trả lại.
Bán chịu cho khách quen hoặc bán trả góp: bảo lưu quyền sở hữu là công cụ ít người dùng nhưng rất hợp. Người mua được mang hàng về dùng, còn người bán giữ quyền sở hữu cho tới khi nhận đủ tiền. Muốn công cụ này có giá trị với người khác (ví dụ người mua đem bán lại món hàng), cần đăng ký theo quy định hiện hành.
Đặt hàng sản xuất, may đo, làm nội thất: bên đặt hàng thường giao một khoản cọc để người làm yên tâm mua nguyên liệu. Ở chiều ngược lại, nếu bạn là người làm và đã giữ sản phẩm hoàn thành mà khách chưa thanh toán, bạn có quyền cầm giữ sản phẩm đó cho tới khi được trả, miễn là bạn đang giữ nó hợp pháp và bảo quản tử tế.
Những thứ hay bị tưởng là biện pháp bảo đảm
Nhiều cách "làm tin" phổ biến trong dân gian không phải biện pháp bảo đảm theo luật, hoặc chỉ là một phần rất mỏng của nó. Biết trước để không đặt hết niềm tin vào chúng.
- Giữ căn cước, hộ chiếu, giấy tờ tuỳ thân của người vay hoặc người thuê. Giấy tờ tuỳ thân không phải tài sản để bảo đảm, và giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác là việc không nên làm, có thể vi phạm quy định quản lý giấy tờ.
- Cầm bản gốc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mà không ký hợp đồng thế chấp. Tờ giấy nằm trong tủ bạn không ngăn được chủ đất làm lại giấy, cũng không cho bạn quyền ưu tiên khi đất bị xử lý cho người khác.
- Ký một hợp đồng mua bán nhà, xe "cho có" để che khoản vay. Đây là giao dịch giả tạo; khi tranh chấp, toà xem xét giao dịch thật bị che giấu, và người cho vay dễ rơi vào thế bất lợi.
- Có người làm chứng hoặc có tin nhắn hứa trả. Đó là chứng cứ chứng minh khoản nợ, rất cần, nhưng không phải bảo đảm. Nó giúp bạn đòi được, không giúp bạn được trả trước người khác.
Chứng cứ và bảo đảm là hai lớp khác nhau. Một giao dịch cẩn thận nên có cả hai: giấy tờ chứng minh nghĩa vụ, và một biện pháp bảo đảm thật sự gắn với tài sản hoặc người đứng ra.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Phần lớn giao dịch nhỏ giữa người quen tự làm được nếu nắm nguyên lý. Nhưng có vài tình huống nên hỏi luật sư, công chứng viên hoặc người làm nghề trước khi đưa tiền: tài sản bảo đảm là nhà đất, nhất là đất đang có tranh chấp, đất chưa có giấy chứng nhận hoặc đất của hộ gia đình nhiều người cùng có quyền; khoản tiền lớn so với khả năng của bạn; bên kia là người đang nợ nhiều nơi; hoặc bạn định kết hợp nhiều biện pháp cho một khoản.
Quy định chi tiết về bảo đảm và đăng ký biện pháp bảo đảm nằm ở các nghị định hướng dẫn, đã được sửa đổi qua nhiều lần. Trước khi làm thủ tục, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận, thay vì dựa vào mẫu giấy cũ truyền tay.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự đặt ra một biện pháp bảo đảm ngoài chín biện pháp không?
Các bên có quyền thoả thuận nhiều điều khoản để tăng độ an toàn, nhưng những cơ chế đặc thù như quyền ưu tiên thanh toán, hiệu lực với người thứ ba hay việc đăng ký chỉ gắn với các biện pháp luật đã quy định. Một thoả thuận tự chế không mang tên biện pháp nào thường chỉ có giá trị giữa hai bên.
Một khoản nợ có thể dùng nhiều biện pháp bảo đảm cùng lúc không?
Được. Một nghĩa vụ có thể vừa có tài sản thế chấp vừa có người bảo lãnh, hoặc vừa đặt cọc vừa bảo lưu quyền sở hữu. Điều cần làm là ghi rõ khi bên kia vi phạm thì xử lý biện pháp nào trước, để tránh tranh cãi về sau.
Bảo đảm bằng tài sản và bảo đảm bằng người, cái nào an toàn hơn?
Không có câu trả lời chung. Tài sản an toàn khi nó còn giá trị và bạn có quyền ưu tiên với nó. Người bảo lãnh an toàn khi người đó có thu nhập và tài sản ổn định. Nhiều người kết hợp cả hai cho khoản lớn.
Tiệm cầm đồ áp dụng biện pháp gì?
Về bản chất là cầm cố tài sản: khách giao đồ, tiệm giữ đồ và cho vay. Kinh doanh dịch vụ cầm đồ là ngành nghề kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự, nên tiệm phải đáp ứng điều kiện theo quy định và tuân thủ giới hạn lãi suất của pháp luật dân sự.
Bán hàng cho khách sỉ trả chậm thì nên giữ biện pháp gì?
Tuỳ quy mô. Khách nhỏ thường chỉ cần đối chiếu công nợ đều đặn và giới hạn hạn mức. Khách lớn có thể dùng bảo lưu quyền sở hữu với hàng giá trị cao, đặt cọc theo đơn, hoặc cam kết bảo lãnh của chủ cơ sở. Đặt hạn mức bằng văn bản giúp xác định phạm vi được bảo đảm.
Biện pháp bảo đảm có thay được giấy vay nợ không?
Không. Biện pháp bảo đảm phụ thuộc vào nghĩa vụ chính. Nếu không chứng minh được khoản nợ, thì cũng khó đòi xử lý tài sản bảo đảm. Bạn vẫn cần giấy vay, chứng từ chuyển tiền hoặc hợp đồng chính ghi rõ số tiền, hạn trả và các bên.