Theo Bộ luật Dân sự 2015, người bảo lãnh chỉ phải trả thay khi đã đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà người vay không trả hoặc trả không đúng; trước mốc đó, chủ nợ không được đòi người bảo lãnh. Các bên còn có thể thoả thuận lùi mốc này xa hơn: người bảo lãnh chỉ phải trả khi người vay không có khả năng trả.
Nhiều người bảo lãnh bị gọi điện ngay khi người vay trễ vài hôm, có khi bị đòi từ lúc người vay mới "có dấu hiệu khó khăn". Ngược lại, có chủ nợ chờ quá lâu rồi mới đòi một lúc cả gốc lẫn lãi chậm trả. Bài này đi qua từng mốc: lúc nào nghĩa vụ trả thay phát sinh, thoả thuận nào làm mốc đó lùi lại, và những trường hợp người bảo lãnh có quyền từ chối trả.
Mốc mặc định: đến hạn mà người vay không trả
Bảo lãnh trong Bộ luật Dân sự 2015 được định nghĩa xoay quanh một điều kiện: khi đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Hai vế đều phải có. Chưa đến hạn thì chưa có gì để trả thay; đến hạn nhưng người vay đã trả đủ thì nghĩa vụ chấm dứt, bảo lãnh cũng chấm dứt theo.
Luật còn nói thẳng ở chiều ngược lại: bên nhận bảo lãnh không được yêu cầu bên bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ thay cho bên được bảo lãnh khi chưa đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ của bên được bảo lãnh. Vì vậy, nếu khoản vay hẹn trả ngày 30 tháng 6 mà đầu tháng 6 chủ nợ đã gọi người bảo lãnh đòi trả trước vì nghe nói người vay làm ăn thua lỗ, yêu cầu đó không có căn cứ.
"Thực hiện không đúng" cũng là một trường hợp kích hoạt. Ví dụ người vay trả thiếu, trả chậm so với lịch trả góp từng kỳ, hoặc trả bằng thứ khác với thứ đã hẹn mà chủ nợ không đồng ý. Với khoản vay chia nhiều kỳ, mỗi kỳ đến hạn mà không trả là một mốc; người bảo lãnh có thể bị đòi phần của kỳ đó chứ chưa phải toàn bộ khoản vay, trừ khi hợp đồng vay có điều khoản cho phép chủ nợ đòi toàn bộ khi vi phạm một kỳ.
Vì thế, thứ đầu tiên người bảo lãnh cần nắm là lịch trả nợ thật của người vay: hẹn trả một lần hay nhiều kỳ, có điều khoản trả trước hạn khi vi phạm hay không. Không có thông tin này, bạn sẽ không biết một cuộc gọi đòi tiền là đúng hay sai.
Các tình huống thường gặp và có bị đòi chưa
Bảng dưới đặt những tình huống hay gặp cạnh câu trả lời theo nguyên tắc chung. Mỗi giấy bảo lãnh cụ thể có thể khác, nên đây là điểm xuất phát để đối chiếu, không thay việc đọc kỹ giấy tờ.
| Tình huống | Chủ nợ đã được đòi người bảo lãnh chưa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chưa đến ngày hẹn trả, người vay báo khó khăn | Chưa | Luật cấm đòi người bảo lãnh trước hạn |
| Đến hạn, người vay chưa trả đồng nào | Được, nếu không có thoả thuận lùi mốc | Kiểm phạm vi bảo lãnh: gốc, lãi, phạt |
| Đến hạn, người vay trả được một phần | Được, với phần còn thiếu | Phần đã trả phải được trừ |
| Trả góp nhiều kỳ, người vay trễ một kỳ | Thường chỉ phần kỳ đó | Trừ khi hợp đồng cho chủ nợ đòi toàn bộ khi vi phạm |
| Giấy ghi chỉ trả khi người vay không có khả năng | Chưa, cho tới khi xác định người vay không trả nổi | Cách xác định nên được ghi rõ trong giấy |
| Chủ nợ đang nợ ngược người vay, có thể bù trừ | Không với phần đã có thể bù trừ | Người bảo lãnh được quyền viện dẫn bù trừ |
| Chủ nợ tự gia hạn cho người vay | Chưa, cho tới hạn mới | Xem thêm chuyện thay đổi hợp đồng mà người bảo lãnh không biết |
Khi bị đòi, bạn có quyền yêu cầu chủ nợ cho xem giấy vay, lịch trả, số người vay đã trả. Một chủ nợ có căn cứ thường không ngại đưa những thứ này; ngại đưa thì bạn càng phải cẩn thận.
Thoả thuận "chỉ trả khi người vay không còn khả năng"
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thoả thuận về việc bên bảo lãnh chỉ phải thực hiện nghĩa vụ khi bên được bảo lãnh không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình. Đây là một lựa chọn rất có lợi cho người bảo lãnh, vì nó buộc chủ nợ phải đi đòi người vay trước, và chỉ quay sang người bảo lãnh khi thấy rõ người vay không trả nổi.
Vấn đề nằm ở chữ "không có khả năng". Luật không định nghĩa sẵn cho từng trường hợp, nên nếu giấy chỉ ghi một câu chung chung, hai bên dễ cãi nhau: chủ nợ cho rằng người vay đã trễ ba tháng là hết khả năng, còn người bảo lãnh cho rằng người vay vẫn còn nhà, còn xe thì chưa thể gọi là hết khả năng.
Muốn thoả thuận này phát huy tác dụng, bạn nên đề nghị ghi kèm cách xác định, ví dụ: chủ nợ đã gửi văn bản đòi người vay ít nhất một lần và chờ một khoảng thời gian nhất định; người vay đã có văn bản thừa nhận không trả được; hoặc đã có bản án, quyết định buộc người vay trả mà thi hành không được. Mức nào hợp lý là chuyện thương lượng giữa các bên, luật không áp sẵn.
Bên cho vay thường không muốn kiểu thoả thuận này vì nó làm chậm việc thu hồi. Nếu họ không đồng ý, bạn vẫn có thể thương lượng một phương án trung gian, chẳng hạn chủ nợ phải báo cho người bảo lãnh ngay khi người vay trễ hạn, để bạn kịp tác động trước khi lãi chậm trả dồn lên.
Những trường hợp người bảo lãnh có quyền chưa trả hoặc không trả
Chưa đến hạn. Như đã nói, chủ nợ không được yêu cầu trước thời hạn thực hiện nghĩa vụ của người vay. Bạn có thể trả lời bằng văn bản rằng sẽ xem xét khi khoản nợ đến hạn.
Có thể bù trừ nghĩa vụ. Luật quy định bên bảo lãnh không phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh trong trường hợp bên nhận bảo lãnh có thể bù trừ nghĩa vụ với bên được bảo lãnh. Ví dụ chủ nợ còn nợ người vay tiền hàng, hai khoản cùng là tiền và đã đến hạn, thì phần có thể bù trừ không được đẩy sang người bảo lãnh.
Nghĩa vụ chính đã chấm dứt. Người vay đã trả xong, chủ nợ đã miễn nợ cho người vay, hoặc khoản vay bị tuyên vô hiệu thì nghĩa vụ bảo lãnh cũng không còn chỗ dựa. Cần có giấy tờ chứng minh.
Yêu cầu vượt phạm vi bảo lãnh. Bạn bảo lãnh 50 triệu thì không bị đòi 80 triệu; bạn chỉ bảo lãnh nợ gốc thì không bị đòi lãi phạt, nếu giấy ghi rõ như vậy.
Đã đến hạn nhưng có thoả thuận lùi mốc. Giấy ghi chỉ trả khi người vay không còn khả năng thì chủ nợ phải chứng minh điều đó trước.
Khi nhận được yêu cầu trả thay: làm theo thứ tự
Cuộc gọi đầu tiên từ chủ nợ thường gây hoảng. Thay vì hứa ngay hay từ chối ngay, bạn nên đi theo các bước dưới đây để không bỏ sót quyền của mình.
- Đề nghị chủ nợ gửi yêu cầu bằng văn bản hoặc tin nhắn, ghi rõ khoản nợ nào, đến hạn ngày nào, người vay đã trả bao nhiêu, còn đòi bao nhiêu.
- Lấy lại bản giấy bảo lãnh của mình, đối chiếu phạm vi: số tiền tối đa, có gồm lãi và phạt không, có thoả thuận chỉ trả khi người vay hết khả năng không.
- Liên hệ người vay để nghe phía họ: đã trả gì, có tranh chấp gì với chủ nợ, có khoản nào chủ nợ đang nợ ngược họ không.
- Nếu yêu cầu chưa đúng mốc hoặc vượt phạm vi, trả lời bằng văn bản, nêu lý do cụ thể, giữ lại bản gửi.
- Nếu yêu cầu đúng, thương lượng lịch trả và lập văn bản ghi nhận số tiền trả thay, trả cho khoản nào; mỗi lần trả đều lấy giấy nhận hoặc chuyển khoản có nội dung rõ.
- Lưu toàn bộ giấy tờ để sau này đòi lại người vay.
Đừng ký thêm bất kỳ giấy xác nhận nợ nào đứng tên mình như người vay chính chỉ để chủ nợ "tạm yên". Một tờ giấy như vậy có thể biến bạn từ người bảo lãnh thành người nợ trực tiếp, mất luôn những quyền nêu ở trên.
Chủ nợ chờ quá lâu mới đòi: lãi chậm trả và thời hiệu
Chiều ngược lại cũng hay gặp: khoản nợ đến hạn từ lâu, chủ nợ không báo gì cho người bảo lãnh, rồi vài năm sau mới tìm đến đòi cả gốc lẫn lãi chậm trả đã dồn lên. Người bảo lãnh thấy bất công vì nếu được báo sớm, họ đã đôn đốc người vay hoặc trả sớm để chặn lãi.
Bộ luật Dân sự không có điều khoản chung bắt chủ nợ phải báo cho người bảo lãnh ngay khi người vay trễ hạn. Vì vậy, nếu phạm vi bảo lãnh gồm cả lãi chậm trả mà giấy không giới hạn, khoản lãi đó vẫn có thể bị đòi. Đây là lý do nên đưa vào giấy bảo lãnh một điều khoản buộc chủ nợ thông báo trong một thời gian nhất định kể từ khi người vay vi phạm, và giới hạn phần lãi chậm trả mà người bảo lãnh chịu.
Về thời hiệu, khởi kiện tranh chấp hợp đồng theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự có thời hạn tính từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Cách tính mốc cụ thể cho từng trường hợp bảo lãnh, nhất là khi khoản vay chia nhiều kỳ, có thể gây tranh cãi. Nếu bạn bị đòi một khoản đã đến hạn từ rất lâu, nên mang giấy tờ đến người làm nghề để xem thời hiệu còn hay không trước khi quyết định trả.
Về phía người cho vay, bài học là không nên để khoản nợ quá hạn nằm im. Báo cho người bảo lãnh sớm vừa giữ thiện chí, vừa giảm nguy cơ tranh chấp về thời hiệu sau này.
Câu hỏi thường gặp
Người vay mới trễ hạn vài ngày, chủ nợ đã đòi người bảo lãnh có đúng không?
Nếu khoản nợ đã đến hạn và người vay chưa trả, cũng không có thoả thuận lùi mốc, thì về nguyên tắc chủ nợ có quyền yêu cầu người bảo lãnh. Bạn vẫn nên kiểm số tiền, phạm vi bảo lãnh và hỏi người vay trước khi trả.
Chưa đến hạn nhưng người vay bỏ trốn, chủ nợ có đòi người bảo lãnh được không?
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, chủ nợ không được yêu cầu người bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ khi chưa đến hạn của người vay. Trừ khi hợp đồng vay có điều khoản cho phép đòi trước hạn trong trường hợp đặc biệt, chủ nợ phải chờ tới hạn.
Thoả thuận chỉ trả khi người vay không còn khả năng có được luật công nhận không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thoả thuận rằng người bảo lãnh chỉ phải thực hiện nghĩa vụ khi người vay không có khả năng thực hiện. Nên ghi kèm cách xác định cụ thể để tránh tranh cãi về thế nào là không có khả năng.
Bù trừ nghĩa vụ là gì và giúp người bảo lãnh thế nào?
Bù trừ là khi hai bên cùng nợ nhau những khoản cùng loại đã đến hạn thì có thể trừ qua lại. Nếu chủ nợ có thể bù trừ với người vay, người bảo lãnh không phải trả phần đã có thể bù trừ đó, chỉ chịu phần còn lại.
Chủ nợ không báo gì suốt hai năm, nay đòi cả lãi chậm trả thì có phải trả không?
Nếu phạm vi bảo lãnh gồm lãi chậm trả và giấy không giới hạn, khoản lãi đó vẫn có thể bị yêu cầu. Bạn nên kiểm lại thời hiệu khởi kiện và nội dung giấy bảo lãnh, trường hợp số tiền lớn thì nhờ người làm nghề xem hồ sơ.
Có nên ký giấy nhận nợ thay người vay cho chủ nợ yên tâm không?
Không nên nếu chưa hiểu rõ hậu quả. Giấy nhận nợ đứng tên bạn có thể biến bạn thành người nợ trực tiếp, mất những quyền riêng của người bảo lãnh như chỉ bị đòi khi đến hạn, chỉ trong phạm vi đã cam kết hay được viện dẫn bù trừ.