Trong hồ sơ mua trả góp, người tham chiếu chỉ là người được cung cấp tên để bên cho vay liên hệ khi cần, không có nghĩa vụ trả nợ; người đồng vay là một bên vay, cùng chịu nợ với người mua; còn người bảo lãnh cam kết trả thay khi người mua không trả. Ba vai này thường bị gọi chung là "đứng tên giúp", nên nhiều người không biết mình đã nhận vai nào cho tới khi bị gọi điện đòi tiền.
Bài này giúp bạn nhận ra vai của mình trên giấy tờ trả góp xe máy, điện thoại, đồ điện máy với công ty tài chính hoặc với cửa hàng bán trả góp, biết mỗi vai chịu trách nhiệm tới đâu, và làm gì khi bị đòi nợ trong khi mình chỉ là người tham chiếu.
Ba vai đặt cạnh nhau
Bảng dưới so ba vai theo những câu hỏi người được nhờ hay thắc mắc nhất. Tên gọi cụ thể trên từng mẫu hồ sơ có thể khác nhau, nên điều quyết định là nội dung bạn ký chứ không phải nhãn ở đầu mục.
| Câu hỏi | Người tham chiếu | Người đồng vay | Người bảo lãnh |
|---|---|---|---|
| Có ký hợp đồng vay không | Thường không, chỉ được người mua ghi tên và số liên lạc | Có, ký như một bên vay | Ký văn bản bảo lãnh hoặc mục bảo lãnh trong hợp đồng |
| Có phải trả nợ không | Không | Có, thường liên đới với người mua | Có, khi người mua đến hạn không trả, trong phạm vi bảo lãnh |
| Bị ghi nhận vào lịch sử tín dụng | Không với tư cách người nợ | Có thể, như người vay | Có thể, tuỳ cách tổ chức cho vay ghi nhận |
| Bị liên hệ khi người mua trễ hạn | Có thể được hỏi thông tin liên lạc, không được đòi nợ | Bị đòi như người vay | Bị yêu cầu trả thay khi đã đến hạn |
| Có quyền đòi lại người mua | Không có gì để đòi | Đòi phần vượt quá phần của mình theo thoả thuận | Đòi lại số đã trả thay trong phạm vi bảo lãnh |
Vai nhẹ nhất là người tham chiếu, vai nặng nhất là người đồng vay, vì bạn không chỉ bảo đảm cho nợ của người khác mà chính bạn là người nợ. Người bảo lãnh đứng giữa: bạn không nợ ngay từ đầu, nhưng sẽ phải trả nếu người mua không trả.
Người tham chiếu: được hỏi, không bị đòi
Hồ sơ vay tiêu dùng thường yêu cầu người mua ghi tên một hai người thân hoặc đồng nghiệp làm người tham chiếu. Mục đích là để bên cho vay xác minh thông tin của người mua và có thêm đầu mối liên hệ khi không liên lạc được với họ. Người tham chiếu thường không ký gì, thậm chí nhiều khi không biết mình được ghi tên.
Vì không ký cam kết nào, người tham chiếu không có nghĩa vụ trả nợ thay. Quy định về thu hồi nợ của tổ chức tín dụng và công ty tài chính hiện hành không cho phép đòi nợ người không có nghĩa vụ trả nợ, cũng không cho phép đe doạ, xúc phạm hay quấy rối người đó. Việc bên cho vay gọi hỏi người tham chiếu về nơi ở, số điện thoại mới của người mua có thể xảy ra, nhưng đòi bạn trả tiền thì không đúng.
Nếu bạn liên tục bị gọi, nhắn tin đòi tiền, bị doạ đăng ảnh, gọi tới cơ quan, bạn có quyền nói rõ mình chỉ là người tham chiếu, không ký hợp đồng vay hay bảo lãnh nào, đề nghị bên cho vay ngừng liên hệ đòi nợ. Bạn nên lưu lại cuộc gọi, tin nhắn và gửi phản ánh tới chính tổ chức cho vay qua kênh chăm sóc khách hàng chính thức. Nếu không dừng, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý ngân hàng hoặc trình báo công an nơi cư trú khi có dấu hiệu đe doạ, làm nhục.
Một lời khuyên thực tế: khi người quen xin ghi tên bạn làm người tham chiếu, hãy hỏi lại xem có phải ký gì không. Nếu có giấy đưa bạn ký, đọc kỹ tiêu đề và nội dung, vì không ít trường hợp "tham chiếu" trên lời nói lại là "bảo lãnh" hoặc "đồng vay" trên giấy.
Người đồng vay: không còn là giúp, mà là cùng nợ
Người đồng vay, có mẫu gọi là người cùng vay hoặc bên vay thứ hai, ký vào hợp đồng với tư cách một bên vay. Bên cho vay xét hồ sơ dựa trên thu nhập của cả hai, nên thường dùng vai này khi người mua chưa đủ điều kiện một mình, chẳng hạn sinh viên, người mới đi làm, người làm tự do chưa chứng minh được thu nhập.
Về trách nhiệm, người đồng vay thường chịu nghĩa vụ liên đới: bên cho vay có thể đòi bất kỳ ai trong hai người trả toàn bộ khoản nợ đến hạn. Người đồng vay không có những "lớp đệm" của người bảo lãnh như chỉ bị đòi khi người vay chính không trả, hay chỉ trong phạm vi đã cam kết. Lịch sử trả nợ của khoản vay cũng có thể gắn với tên bạn, nên nếu người mua trả chậm, hồ sơ tín dụng của bạn cũng bị ảnh hưởng khi bạn đi vay sau này.
Giữa hai người đồng vay với nhau, phần nghĩa vụ của từng người tuỳ thoả thuận riêng. Nếu bạn đồng vay để giúp em mua xe mà em sử dụng, nên có một tờ giấy riêng giữa hai anh em ghi rõ người sử dụng tài sản là người trả, và nếu bạn phải trả thay thì em hoàn lại. Tờ giấy này không ràng buộc bên cho vay, nhưng giúp bạn đòi lại về sau.
Người bảo lãnh trả góp: vài điểm riêng
Đọc phạm vi. Mẫu bảo lãnh của bên cho vay thường ghi bảo lãnh toàn bộ nghĩa vụ, gồm gốc, lãi, phí phạt chậm trả. Luật cũng mặc định như vậy khi không thoả thuận khác. Nếu muốn giới hạn, bạn phải đề nghị trước khi ký, và bên cho vay có quyền từ chối.
Theo dõi tình trạng trả. Khoản trả góp chia nhiều kỳ; mỗi kỳ trễ là một lần bạn có thể bị yêu cầu. Hỏi người mua hoặc bên cho vay cách bạn có thể biết tình trạng trả nợ, đừng chờ tới khi nợ dồn.
Tài sản mua trả góp vẫn có thể là tài sản bảo đảm. Bên cho vay đôi khi giữ giấy tờ xe hoặc có thoả thuận về quyền đối với chiếc xe. Khi người mua không trả, chiếc xe có thể được xử lý trước theo thoả thuận, phần thiếu mới đến lượt người bảo lãnh, tuỳ cách hợp đồng sắp xếp.
Trả thay xong có quyền đòi lại. Như mọi người bảo lãnh, bạn có quyền yêu cầu người mua hoàn lại số đã trả thay trong phạm vi bảo lãnh; giữ đủ biên lai từng kỳ trả.
Đừng ký hồ sơ trống. Ký vào tờ giấy chưa điền đủ thông tin, hoặc ký nhiều tờ mà không đọc, là cách nhanh nhất để nhận một vai nặng hơn mình định.
Bị gọi đòi nợ trả góp của người khác: xử lý từng bước
Dù bạn ở vai nào, khi bị đòi nợ của người khác, các bước sau giúp bạn xác định đúng mình phải làm gì và không phải làm gì.
- Hỏi rõ người gọi thuộc tổ chức nào, đòi khoản nợ của ai, căn cứ vào văn bản nào bạn đã ký; ghi lại tên, giờ gọi, nội dung.
- Nhớ lại và tìm giấy tờ: bạn có ký hợp đồng vay, văn bản bảo lãnh hay chỉ cho người mua ghi tên làm người tham chiếu.
- Nếu chỉ là người tham chiếu, trả lời ngắn gọn rằng bạn không có nghĩa vụ trả nợ, đề nghị ngừng đòi nợ bạn; gửi thêm phản ánh qua kênh chính thức của tổ chức cho vay.
- Nếu là người bảo lãnh hoặc đồng vay, đề nghị bên cho vay cung cấp bản hợp đồng, bảng kê số đã trả và số còn nợ; đối chiếu trước khi trả.
- Liên hệ người mua để nắm tình hình, cùng tìm cách trả hoặc thương lượng giãn nợ với bên cho vay.
- Khi có đe doạ, xúc phạm, quấy rối người thân và đồng nghiệp của bạn, lưu bằng chứng và phản ánh tới cơ quan quản lý hoặc trình báo công an.
Trả tiền cho người gọi điện mà không có xác minh là rủi ro kép: bạn có thể trả cho kẻ mạo danh, hoặc trả một khoản mình không có nghĩa vụ. Mọi khoản trả nên đi vào tài khoản chính thức của bên cho vay và có chứng từ.
Bảo lãnh khi mua chịu ở cửa hàng quen, không qua công ty tài chính
Không phải khoản trả góp nào cũng đi qua công ty tài chính. Ở nhiều thị trấn, cửa hàng điện máy, xe máy hay vật liệu xây dựng vẫn bán trả chậm cho khách quen, ghi sổ và đôi khi đòi một người trong xóm đứng ra "bảo đảm" cho người mua. Khi đó quan hệ là giữa cá nhân, hộ kinh doanh với nhau, và các quy định về bảo lãnh trong Bộ luật Dân sự áp dụng như với khoản vay tiền thông thường.
Chỗ khác là giấy tờ thường sơ sài: một dòng trong sổ bán hàng, một tờ giấy viết tay có hai chữ ký. Nếu bạn được nhờ ký kiểu này, hãy chắc rằng tờ giấy ghi đủ tên món hàng, tổng số tiền còn nợ, lịch trả, và bạn bảo lãnh tới mức nào. Cửa hàng cũng có thể bảo lưu quyền sở hữu, nghĩa là món hàng chưa thuộc về người mua cho tới khi trả đủ; khi đó, người mua không trả thì cửa hàng có thể đòi lại món hàng trước, và phần còn thiếu, nếu có, mới tính tới người bảo lãnh. Hỏi rõ điều này lúc ký giúp bạn biết mình đứng ở hàng thứ mấy khi có chuyện.
Trước khi đồng ý ghi tên cho ai đó
Lời nhờ "ghi tên giúp em làm hồ sơ trả góp" thường đến rất nhẹ nhàng, trong bữa cơm hay qua một cuộc gọi. Bạn có thể đồng ý ngay nếu chỉ là người tham chiếu, vì vai này không đặt nghĩa vụ trả nợ lên bạn. Nhưng hãy hỏi lại ba câu: có phải ký gì không, ký với tư cách gì, và nếu người mua không trả thì ai bị đòi.
Nếu câu trả lời là bạn phải ký với tư cách đồng vay hoặc bảo lãnh, hãy xem khoản trả góp đó như khoản nợ của chính mình: bạn có trả nổi nếu người mua ngừng trả không, trong bao lâu. Nếu không, từ chối là cách giữ quan hệ tốt hơn là đồng ý rồi sau này hai bên cùng khổ.
Còn nếu đồng ý, hãy giữ một bản hợp đồng, lưu kênh liên hệ chính thức của bên cho vay, và thoả thuận với người mua rằng họ sẽ báo cho bạn mỗi khi có kỳ trả chậm. Một chút phiền hà lúc đầu đổi lấy việc bạn không bị bất ngờ về sau.
Câu hỏi thường gặp
Người tham chiếu có phải trả nợ khi người vay bỏ trốn không?
Không. Người tham chiếu chỉ là người được ghi tên để bên cho vay liên hệ, không ký cam kết trả nợ. Quy định về thu hồi nợ hiện hành không cho phép đòi nợ người không có nghĩa vụ trả nợ, bạn có quyền yêu cầu ngừng các cuộc gọi đòi tiền.
Làm sao biết mình là người tham chiếu hay người bảo lãnh?
Hãy xem bạn có ký văn bản nào không và văn bản đó ghi bạn với tư cách gì. Nếu chỉ được người mua cung cấp tên mà không ký gì, bạn là người tham chiếu. Nếu có chữ ký ở mục bảo lãnh hoặc bên vay, bạn chịu trách nhiệm tương ứng.
Người đồng vay khác người bảo lãnh ở điểm nào quan trọng nhất?
Người đồng vay là một bên vay nên nợ ngay từ đầu, thường liên đới với người mua và có thể bị đòi ngay khi khoản nợ đến hạn. Người bảo lãnh chỉ phải trả thay khi người mua đến hạn không trả và trong phạm vi đã cam kết.
Bị gọi đòi nợ, doạ gọi lên cơ quan thì nên làm gì?
Bạn nên lưu lại cuộc gọi và tin nhắn, nói rõ vai của mình, phản ánh qua kênh chính thức của tổ chức cho vay. Nếu có đe doạ, xúc phạm hoặc quấy rối kéo dài, bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý hoặc trình báo công an nơi cư trú.
Đã ký bảo lãnh trả góp cho em, muốn biết em có trả đúng hạn không thì hỏi ai?
Bạn có thể hỏi trực tiếp người mua và đề nghị bên cho vay cho biết tình trạng khoản vay mà bạn bảo lãnh. Mức thông tin họ cung cấp tuỳ quy định bảo mật và hợp đồng, nên thoả thuận ngay từ đầu cách bạn được báo khi có kỳ trễ.
Người đồng vay trả thay toàn bộ thì có đòi lại được người kia không?
Được, nếu giữa hai người có thoả thuận hoặc chứng minh được ai là người sử dụng tài sản và có trách nhiệm trả. Giấy tờ riêng giữa hai bên ghi rõ phần nghĩa vụ sẽ giúp việc đòi lại dễ hơn nhiều.