Khi hai, ba người cùng ký bảo lãnh cho một khoản nợ mà giấy không ghi gì thêm, Bộ luật Dân sự 2015 coi đó là bảo lãnh liên đới: chủ nợ được chọn bất kỳ ai trong số họ để đòi toàn bộ phần nợ được bảo lãnh, không phải chia đều rồi đòi mỗi người một phần. Người đã trả thay toàn bộ sau đó có quyền quay sang những người cùng bảo lãnh để đòi phần của họ.
Chuyện này hay gặp trong gia đình: một người em vay tiền của người quen để mở quán, anh chị trong nhà cùng ký vào giấy cho bên cho vay yên tâm. Ai cũng nghĩ mình chỉ "góp một chữ ký", tức là nếu có chuyện thì mỗi người chịu một phần. Bài này giải thích vì sao cách nghĩ đó thường sai, khi nào thì được chia phần thật, và người đã lỡ trả thay nên làm gì để lấy lại phần của người khác.
Bảo lãnh liên đới nghĩa là gì
Bảo lãnh là việc một người thứ ba cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu đến hạn mà bên này không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Trong một giao dịch vay tiền, bên có quyền là người cho vay, bên có nghĩa vụ là người vay, còn người bảo lãnh là người đứng ra cam kết trả thay.
Khi có nhiều người cùng bảo lãnh một nghĩa vụ, Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc mặc định là họ phải liên đới thực hiện việc bảo lãnh, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc luật quy định bảo lãnh theo các phần độc lập. "Liên đới" ở đây có nghĩa rất cụ thể: bên cho vay có thể yêu cầu bất cứ người nào trong nhóm bảo lãnh thực hiện toàn bộ nghĩa vụ, chứ không bị buộc phải đòi đều từng người.
Nói cách khác, với bên cho vay, ba chữ ký bảo lãnh không phải là ba phần ba khoản nợ mà là ba "cửa" để đòi đủ. Họ thường chọn người dễ đòi nhất: người có thu nhập ổn định, có nhà cửa, hoặc đơn giản là người ở gần. Người bị chọn không thể từ chối với lý do "còn hai người kia nữa, sao chỉ đòi mình".
Đây chính là điểm khiến bảo lãnh liên đới nặng hơn nhiều người tưởng. Nếu bạn đồng ý ký chung vì nghĩ rằng rủi ro đã được chia nhỏ, bạn nên biết trước rằng về mặt pháp lý, rủi ro của bạn vẫn có thể là toàn bộ số tiền mà giấy bảo lãnh nhắc tới.
Liên đới và theo phần: đặt cạnh nhau
Bảng dưới so hai kiểu bảo lãnh khi có nhiều người cùng đứng ra. Kiểu thứ nhất là mặc định nếu giấy không nói gì; kiểu thứ hai chỉ có khi các bên ghi rõ.
| Điểm so | Bảo lãnh liên đới | Bảo lãnh theo phần độc lập |
|---|---|---|
| Khi nào áp dụng | Mặc định khi giấy không ghi cách chia | Khi giấy ghi rõ mỗi người bảo lãnh một phần, hoặc luật có quy định riêng |
| Chủ nợ được đòi ai | Bất kỳ ai trong nhóm, đòi toàn bộ phần được bảo lãnh | Mỗi người chỉ trong phần mình đã cam kết |
| Rủi ro tối đa của một người | Toàn bộ nghĩa vụ được bảo lãnh | Phần ghi tên mình |
| Sau khi một người trả thay | Người đó đòi lại người được bảo lãnh, và đòi những người cùng bảo lãnh phần của họ | Mỗi người tự đòi lại người được bảo lãnh trong phần mình đã trả |
| Một người được chủ nợ miễn | Những người còn lại vẫn phải thực hiện phần của mình | Không ảnh hưởng phần của người khác |
Điểm quan trọng nằm ở dòng đầu tiên: muốn được chia phần thì phải viết ra, và viết đủ rõ để người ngoài đọc cũng hiểu mỗi người chịu đến đâu. Một câu chung chung kiểu "cùng nhau bảo lãnh" không tạo ra bảo lãnh theo phần.
Bên cho vay thường không thích bảo lãnh theo phần vì nó làm họ mất lợi thế chọn người để đòi. Vì vậy, nếu bạn muốn ký theo phần, hãy đề nghị ngay từ đầu và chấp nhận rằng bên cho vay có thể từ chối hoặc đòi thêm người bảo lãnh khác.
Những cách nghĩ sai hay gặp khi ký chung
"Ba người ký thì mỗi người chịu một phần ba." Chỉ đúng khi giấy ghi rõ như vậy. Không ghi thì mặc định là liên đới, chủ nợ đòi một người đủ cả phần được bảo lãnh.
"Chủ nợ phải đòi người vay trước, rồi mới tới mình." Bảo lãnh theo Bộ luật Dân sự phát sinh khi đến hạn mà người vay không trả hoặc trả không đúng. Luật không bắt chủ nợ phải kiện người vay xong mới được đòi người bảo lãnh, trừ khi các bên thoả thuận rằng người bảo lãnh chỉ phải trả khi người vay không còn khả năng trả.
"Mình ký sau cùng, chỉ để cho đủ người, nên trách nhiệm nhẹ hơn." Thứ tự chữ ký không làm thay đổi trách nhiệm. Người ký sau cùng cũng là người bảo lãnh liên đới như những người khác nếu nội dung cam kết giống nhau.
"Người kia giàu hơn, chủ nợ sẽ đòi họ." Chủ nợ đòi ai là quyền của chủ nợ. Họ có thể chọn người dễ đòi về mặt quan hệ chứ không nhất thiết là người giàu nhất.
"Một người được chủ nợ bỏ qua thì cả nhóm được bỏ qua." Luật nói ngược lại: nếu chỉ một người trong nhóm bảo lãnh liên đới được miễn phần nghĩa vụ của mình, những người khác vẫn phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh của họ.
Khi chủ nợ chỉ đòi một mình bạn
Giả sử bạn là một trong ba người bảo lãnh và nhận được yêu cầu trả toàn bộ phần được bảo lãnh. Việc đầu tiên không phải là cãi vì sao chỉ đòi mình, mà là kiểm tra yêu cầu đó có đúng không. Bạn cần nhìn lại giấy bảo lãnh để biết phạm vi: bảo lãnh toàn bộ khoản vay hay chỉ một phần, có bao gồm lãi, tiền phạt, bồi thường hay không. Bộ luật Dân sự quy định nếu không thoả thuận khác, nghĩa vụ bảo lãnh bao gồm cả tiền lãi trên nợ gốc, tiền phạt, bồi thường thiệt hại và lãi trên số tiền chậm trả, nên con số bị đòi có thể lớn hơn số gốc.
Tiếp theo, bạn nên xác minh khoản nợ đã thật sự đến hạn và người vay chưa trả. Chủ nợ không được yêu cầu người bảo lãnh trả thay khi chưa đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ của người vay. Nếu người vay đã trả một phần, phần đó phải được trừ ra. Nếu chủ nợ đang nợ ngược lại người vay một khoản và hai bên có thể bù trừ, người bảo lãnh không phải trả phần đã có thể bù trừ.
Khi yêu cầu là đúng, bạn vẫn nên báo ngay cho hai người cùng bảo lãnh và cho người vay bằng tin nhắn hoặc văn bản, nói rõ bạn đang bị đòi bao nhiêu và định xử lý ra sao. Việc báo này giúp sau này họ khó nói rằng mình không biết, và mở đường để cả nhóm cùng thương lượng với chủ nợ về lịch trả.
Nếu bạn trả, hãy yêu cầu chủ nợ ghi giấy nhận tiền thể hiện rõ: số tiền, trả thay cho ai, theo giấy bảo lãnh nào, và còn lại bao nhiêu. Tờ giấy này là căn cứ để bạn đòi lại về sau.
Đòi lại phần của những người cùng bảo lãnh
Người đã trả thay có hai hướng đòi: đòi người vay toàn bộ số đã trả trong phạm vi bảo lãnh, và đòi những người cùng bảo lãnh phần của họ. Hai hướng này có thể đi song song. Trình tự thường gặp như sau.
- Tập hợp chứng từ: giấy vay, giấy bảo lãnh có chữ ký của cả nhóm, giấy nhận tiền hoặc sao kê chuyển khoản cho thấy bạn đã trả thay.
- Tính phần của từng người: nếu giấy bảo lãnh hoặc thoả thuận riêng giữa những người bảo lãnh có ghi cách chia, dùng cách đó; nếu không có, cách hiểu phổ biến là chia đều giữa những người cùng bảo lãnh, nhưng chỗ này có thể tranh cãi nên cần xem cụ thể.
- Gửi văn bản đề nghị cho từng người cùng bảo lãnh và người vay, nêu số đã trả, phần đề nghị họ hoàn lại, thời hạn hợp lý để trả.
- Ngồi lại thương lượng, có người làm chứng hoặc qua hoà giải ở cơ sở nếu các bên cùng ở một địa phương; kết quả nên lập thành biên bản có chữ ký.
- Nếu không thoả thuận được, cân nhắc khởi kiện ra toà án có thẩm quyền theo thủ tục dân sự, lưu ý thời hiệu khởi kiện; số tiền lớn hoặc nhiều người liên quan thì nên nhờ luật sư xem hồ sơ trước khi nộp đơn.
Lưu ý rằng người đã trả thay đòi lại người vay là đòi trong phạm vi đã bảo lãnh. Nếu bạn tự nguyện trả nhiều hơn phạm vi đó, phần dư có thể bị coi là một khoản khác và việc đòi lại phức tạp hơn.
Ví dụ giả định: ba anh em cùng ký cho em út
Ví dụ giả định: em út vay của một người quen 150 triệu đồng để mở tiệm sửa điện thoại ở Huế, hẹn trả sau một năm. Ba người anh chị cùng ký vào một tờ giấy ghi "các anh chị cam kết trả thay nếu em không trả", không ghi ai chịu bao nhiêu. Hết hạn, tiệm làm ăn không được, em út chỉ trả được 30 triệu.
Người cho vay tìm đến chị cả vì chị có nhà mặt tiền và đề nghị chị trả 120 triệu còn lại cộng lãi chậm trả. Theo nguyên tắc bảo lãnh liên đới, chị cả không thể đòi chia ba với người cho vay. Chị có thể kiểm tra lại số tiền, thương lượng lịch trả, nhưng nếu khoản nợ là có thật và đã đến hạn thì yêu cầu đó có căn cứ.
Giả sử chị trả đủ 120 triệu. Sau đó chị có quyền đòi em út hoàn lại số tiền này, và đồng thời đòi hai người em kia phần của họ. Nếu ba người chưa từng thoả thuận cách chia, cách tính phổ biến là mỗi người một phần ba, tức chị đòi mỗi người 40 triệu, còn lại là phần chị tự chịu trước khi đòi được em út. Thực tế, các gia đình thường ngồi lại tìm cách chia theo khả năng từng người; luật không cấm điều đó, miễn cả nhóm đồng ý.
Bài học từ ví dụ này là: nếu ngay từ đầu ba người viết thêm một dòng "mỗi người chịu tối đa 50 triệu" và người cho vay đồng ý, chị cả đã không phải gánh một lúc 120 triệu. Một dòng chữ ở thời điểm ký có giá trị hơn nhiều cuộc tranh luận sau này.
Trước khi ký chung, nên thống nhất những gì
Nếu bạn vẫn quyết định cùng người khác đứng ra bảo lãnh, những điểm sau nên được bàn và ghi lại, tốt nhất là ngay trong giấy bảo lãnh, hoặc ít nhất trong một thoả thuận riêng giữa những người bảo lãnh với nhau.
- Ghi rõ đây là bảo lãnh liên đới hay theo phần, và nếu theo phần thì mỗi người chịu tối đa bao nhiêu tiền.
- Ghi rõ phạm vi: chỉ nợ gốc, hay cả lãi trong hạn, lãi chậm trả, tiền phạt; không ghi thì luật mặc định gồm cả những khoản đó.
- Thoả thuận giữa những người bảo lãnh: nếu một người phải trả thay, những người còn lại hoàn lại theo tỷ lệ nào, trong bao lâu.
- Cách người vay báo tình hình trả nợ cho cả nhóm, để không ai bị bất ngờ khi chủ nợ tìm đến.
- Mỗi người giữ một bản giấy vay và giấy bảo lãnh có đủ chữ ký, không để một người giữ hết.
- Nếu ai đó dùng tài sản chung của vợ chồng làm chỗ dựa cho cam kết, nên có ý kiến của người vợ hoặc chồng còn lại.
Bàn những chuyện này trong lúc mọi người còn vui vẻ có thể hơi ngại, nhưng nó giúp giữ hoà khí khi có biến. Những vụ anh em mất lòng vì bảo lãnh thường bắt đầu từ chỗ mỗi người hiểu cam kết theo một kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Giấy bảo lãnh có ba người ký nhưng không ghi ai chịu bao nhiêu thì tính sao?
Không ghi cách chia thì theo nguyên tắc mặc định của Bộ luật Dân sự là bảo lãnh liên đới. Chủ nợ được yêu cầu bất kỳ ai trong ba người trả toàn bộ phần được bảo lãnh, người đã trả sau đó đòi lại hai người kia phần của họ.
Muốn bảo lãnh theo phần thì cần ghi thế nào?
Cần ghi rõ trong giấy bảo lãnh rằng mỗi người chỉ bảo lãnh một phần độc lập, kèm số tiền hoặc tỷ lệ tối đa của từng người, và chủ nợ phải đồng ý với nội dung đó. Câu chung chung kiểu cùng nhau cam kết không đủ để tạo ra bảo lãnh theo phần.
Chủ nợ miễn cho một người trong nhóm thì những người còn lại có được miễn theo không?
Không. Nếu chỉ một người trong số nhiều người bảo lãnh liên đới được miễn phần nghĩa vụ của mình, những người khác vẫn phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh của họ. Việc miễn đó nên được ghi bằng văn bản để biết rõ phần còn lại là bao nhiêu.
Đã trả thay toàn bộ, có được đòi người vay và những người cùng bảo lãnh cùng lúc không?
Được. Người bảo lãnh đã thực hiện nghĩa vụ có quyền yêu cầu người vay hoàn trả trong phạm vi đã bảo lãnh, và có quyền yêu cầu những người cùng bảo lãnh thực hiện phần của họ đối với mình. Thực tế nên gửi văn bản cho tất cả để tránh ai cũng đẩy cho người khác.
Nếu không có thoả thuận chia phần, có phải luôn chia đều không?
Chia đều là cách hiểu phổ biến khi các bên không có thoả thuận khác, nhưng có thể có tranh cãi nếu hoàn cảnh ký bảo lãnh của mỗi người khác nhau. Khi số tiền lớn và các bên không thống nhất được, nên nhờ người làm nghề xem hồ sơ cụ thể trước khi khởi kiện.
Một người cùng bảo lãnh đã qua đời thì phần của họ xử lý thế nào?
Nghĩa vụ tài sản của người đã mất, kể cả phần nghĩa vụ bảo lãnh đã phát sinh, được giải quyết bằng di sản họ để lại, trong phạm vi di sản. Người thừa kế không phải trả bằng tài sản riêng của mình, và việc xác định cụ thể nên đối chiếu quy định về thừa kế hiện hành.