Cho người quen vay tiền nên lấy gì làm bảo đảm: so sánh các lựa chọn thực tế

Cho người quen vay tiền, cách bảo đảm hợp lý nhất phụ thuộc vào số tiền và tài sản họ có: khoản nhỏ thì cầm cố một món đồ gọn như vàng; khoản vừa thì thế chấp xe hoặc nhờ một người thân đứng bảo lãnh; khoản lớn thì thế chấp nhà đất có công chứng và đăng ký. Dù chọn cách nào, giấy vay ghi rõ số tiền, hạn trả và chứng từ chuyển tiền vẫn là nền phải có.

Cái khó khi cho người quen vay là ngại. Người ta sợ đòi tài sản bảo đảm thì mất lòng, nên chọn cách "làm tin" nửa vời: giữ tạm cái căn cước, cầm tờ sổ đỏ không ký gì. Bài này so sánh các lựa chọn thực tế, cách làm từng loại cho đúng, và những kiểu làm tin nên tránh vì đến lúc cần gần như không dùng được.

Trước hết: giấy vay là nền, bảo đảm là lớp thứ hai

Biện pháp bảo đảm luôn đi kèm một nghĩa vụ chính. Với khoản vay, nghĩa vụ chính là trả tiền gốc, lãi (nếu có) đúng hạn. Nếu không chứng minh được khoản vay tồn tại, rất khó đòi xử lý tài sản bảo đảm. Vì vậy bước đầu tiên luôn là một giấy vay rõ ràng: họ tên, số căn cước và địa chỉ hiện tại của hai bên, số tiền bằng số và bằng chữ, ngày giao tiền, hạn trả, lãi suất nếu có, chữ ký hai bên.

Chuyển khoản thay vì đưa tiền mặt là thói quen nên giữ. Nội dung chuyển khoản ghi ngắn gọn là tiền cho vay theo giấy ngày nào. Nếu buộc phải đưa tiền mặt, ghi rõ trong giấy là bên vay đã nhận đủ tiền mặt tại thời điểm ký.

Về lãi, pháp luật dân sự đặt trần lãi suất cho vay giữa các bên không phải tổ chức tín dụng. Nếu thoả thuận vượt trần thì phần vượt không có hiệu lực, và cho vay lãi quá cao có thể bị xử lý nặng hơn. Khoản vay giữa người thân nhiều khi không lãi; hãy ghi rõ "không lãi" để tránh hiểu nhầm, và thoả thuận riêng về lãi chậm trả nếu muốn.

So sánh các lựa chọn bảo đảm thường gặp

Bảng dưới xếp các lựa chọn theo mức độ phức tạp tăng dần. Không có lựa chọn nào tốt cho mọi khoản; điều quan trọng là giá trị bảo đảm tương xứng với số tiền và bạn hiểu mình phải làm gì để giữ quyền.

Cột "việc phải làm" là chỗ phân biệt một khoản vay có bảo đảm thật với một khoản vay chỉ có cảm giác an toàn.

Cầm cố đồ giá trị: làm thế nào cho gọn mà chắc

Mô tả món đồ thật chi tiết. Vàng ghi loại, trọng lượng, có hoá đơn hay không; điện thoại ghi đời máy, màu, dung lượng, vết xước. Hai bên cùng chụp ảnh món đồ lúc giao nhận và giữ ảnh. Khi trả lại, đối chiếu đúng mô tả, tránh cảnh "lúc đưa không có vết này".

Ghi rõ ai chịu nếu đồ mất hoặc hỏng. Bên nhận cầm cố có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản; làm mất, hư hỏng thì phải bồi thường. Nếu cất đồ ở két gia đình, nên nói rõ trong giấy, và tránh đem đồ cầm cố ra dùng nếu không được đồng ý.

Thoả thuận trước cách xử lý khi quá hạn. Quá hạn mà không trả thì bán đồ, nhận chính món đồ để trừ nợ, hay chờ thêm bao lâu. Ghi trước để lúc có chuyện không phải nói chuyện khó ở thế căng thẳng. Bạn không được tự ý "nuốt" món đồ có giá trị lớn hơn nhiều so với khoản nợ; phần chênh lệch phải trả lại.

Đồ của người khác thì không nhận. Chỉ nhận cầm cố đồ thuộc sở hữu của chính người vay. Xe đang đi thuê, đồ mượn của người khác mà đem cầm thì người nhận dễ bị đòi lại tài sản, thậm chí bị cuốn vào vụ việc hình sự của người mang đồ đến.

Thế chấp xe hoặc nhà đất: thứ cần thêm ngoài tờ giấy viết tay

Thế chấp nghĩa là bên vay vẫn giữ và dùng tài sản, bạn chỉ có quyền đối với tài sản khi họ không trả. Vì bạn không cầm tài sản, quyền của bạn chỉ chống được người khác khi được công khai hoá bằng đăng ký. Với xe, các bên có thể thoả thuận đăng ký biện pháp bảo đảm theo quy định hiện hành; không đăng ký thì thoả thuận vẫn ràng buộc giữa hai bên, nhưng nếu bên vay bán xe cho người khác hoặc còn nợ nhiều nơi, bạn dễ đứng sau.

Với nhà đất, quy trình chặt hơn. Về nguyên tắc, hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất, nhà ở phải công chứng hoặc chứng thực, và việc thế chấp quyền sử dụng đất phải đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai. Chỉ cầm bản gốc giấy chứng nhận mà không làm hai bước này thì bạn không có quyền thế chấp theo luật, chỉ đang giữ một tờ giấy.

Nếu nhà đất là tài sản chung của vợ chồng hoặc của nhiều người trong hộ, cần đủ chữ ký của những người có quyền. Đây là lỗi hay gặp nhất khiến hợp đồng thế chấp giữa cá nhân bị tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ.

Nhờ người thân đứng bảo lãnh: hợp khi bên vay không có tài sản

Nhiều người vay là người trẻ, chưa có tài sản, nhưng có cha mẹ hoặc anh chị có thu nhập ổn định. Lúc đó một văn bản bảo lãnh, trong đó người thân cam kết trả thay nếu người vay không trả, là lựa chọn gọn. Văn bản nên ghi rõ bảo lãnh cho khoản nào, đến mức bao nhiêu, gồm cả lãi và tiền phạt hay chỉ gốc, và khi nào bạn được đòi người bảo lãnh.

Người bảo lãnh cần hiểu mình đang ký gì; đừng để họ ký như một "người làm chứng". Nếu sau này người bảo lãnh nói mình chỉ ký cho có, tranh chấp sẽ kéo dài. Gặp trực tiếp, đọc to nội dung và để họ tự ký trước mặt bạn là cách đơn giản để tránh rủi ro này.

Bảo lãnh chỉ an toàn bằng khả năng trả của người bảo lãnh. Một người bảo lãnh đã lớn tuổi, không còn thu nhập, hoặc đang bảo lãnh cho nhiều người khác, thì giá trị thực tế của cam kết không cao.

Ví dụ giả định: ba khoản vay, ba cách bảo đảm

Ví dụ giả định thứ nhất: chị Hoa cho đồng nghiệp vay một khoản nhỏ trong hai tháng để đóng học phí cho con. Đồng nghiệp đưa một chiếc nhẫn vàng làm tin. Cách gọn nhất là một giấy vay kiêm giấy cầm cố, ghi loại nhẫn, trọng lượng theo hoá đơn, ảnh chụp lúc giao, hạn trả và thoả thuận: quá hạn ba mươi ngày thì hai bên cùng đem nhẫn bán ở tiệm vàng, trừ nợ, dư trả lại.

Ví dụ giả định thứ hai: anh Tâm cho em họ vay một khoản vừa để sửa xe tải chở hàng. Em họ cần xe để chạy hàng hằng ngày, nên không thể giao xe. Hai bên lập hợp đồng thế chấp chiếc xe, có chữ ký của vợ người em vì xe mua trong thời kỳ hôn nhân, và tìm hiểu thủ tục đăng ký biện pháp bảo đảm với xe theo quy định hiện hành để quyền của anh Tâm có giá trị nếu xe bị bán.

Ví dụ giả định thứ ba: một người bạn trẻ vay tiền mở quán, không có tài sản đáng kể. Bố của người bạn đồng ý đứng ra. Văn bản bảo lãnh ghi rõ ông bảo lãnh toàn bộ tiền gốc, không bao gồm tiền phạt, và chỉ bị đòi khi người vay quá hạn sáu mươi ngày mà không trả. Ba khoản, ba cách khác nhau, nhưng đều bắt đầu từ cùng một câu hỏi: bên vay có gì, và mình giữ được gì.

Những kiểu làm tin nên tránh

Các cách dưới đây phổ biến vì nhanh và đỡ ngại, nhưng hoặc không có giá trị pháp lý, hoặc đẩy chính người cho vay vào rủi ro.

• Giữ căn cước, giấy tờ tuỳ thân của người vay. Không phải tài sản, không bảo đảm được gì, và giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác là việc không nên làm.
• Bắt người vay ký hợp đồng bán nhà, bán xe cho mình để "làm tin". Đây là giao dịch giả tạo che giấu khoản vay; toà án sẽ xem xét quan hệ vay thật, và người cho vay không được hưởng gì từ hợp đồng giả.
• Ghi số tiền vay cao hơn số thực đưa để "tính sẵn lãi". Khi tranh chấp, chứng từ chuyển tiền thể hiện số thật; phần chênh lệch dễ bị coi là lãi trá hình, có thể vượt trần.
• Thoả thuận "quá hạn thì tự đến lấy tài sản". Dù đã thoả thuận, việc dùng sức ép, vũ lực để thu giữ tài sản là trái luật. Xử lý tài sản phải theo cách thoả thuận hợp pháp hoặc qua toà.

Khi nào nên dừng lại và hỏi người làm nghề

Nên hỏi ý kiến người làm nghề khi số tiền lớn so với khả năng chịu mất của bạn, tài sản bảo đảm là nhà đất, người vay đã nợ nhiều nơi, hoặc người vay đề nghị những cách làm "cho nhanh" như ký giấy bán. Một buổi tham vấn ngắn trước khi đưa tiền rẻ hơn rất nhiều so với một vụ kiện kéo dài sau đó. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà lại giấy tờ và cách làm trước khi ký.

Khi tham vấn, nên mang theo bản chụp giấy tờ tài sản, thông tin hôn nhân của bên vay nếu tài sản có thể là tài sản chung, và dự thảo giấy vay. Người làm nghề thường phát hiện nhanh những chỗ như thiếu chữ ký người đồng sở hữu, mô tả tài sản không xác định được, hoặc điều khoản xử lý tài sản trái luật.

Một điều cuối: cho người quen vay, hãy chỉ đưa số tiền mà nếu mất bạn vẫn sống được. Biện pháp bảo đảm giảm rủi ro, nhưng không biến một khoản vay rủi ro thành khoản vay không rủi ro.

Câu hỏi thường gặp

Cho vay không có tài sản bảo đảm thì có đòi được không?

Có. Khoản vay không có bảo đảm vẫn là nghĩa vụ hợp pháp nếu bạn chứng minh được. Điểm khác là bạn không có quyền ưu tiên với tài sản cụ thể nào; khi bên vay nợ nhiều nơi, bạn cạnh tranh cùng các chủ nợ khác khi thi hành án.

Giữ sổ đỏ của người vay mà không công chứng thì sao?

Đó không phải thế chấp theo luật. Bạn chỉ đang giữ một giấy tờ; chủ đất vẫn có thể làm thủ tục xin cấp lại do mất, hoặc dùng đất bảo đảm cho người khác. Khi tranh chấp, bạn vẫn đòi được khoản vay nhưng không có quyền ưu tiên với mảnh đất.

Người vay đưa vàng cầm, giá vàng giảm mạnh thì sao?

Giá trị tài sản cầm cố thay đổi là rủi ro của giao dịch. Nếu khi xử lý tiền bán vàng không đủ trả nợ, phần còn thiếu vẫn là khoản nợ không có bảo đảm của bên vay. Ngược lại, nếu giá tăng, phần dư sau khi trừ nợ phải trả lại bên vay.

Có nên nhận cầm cố xe máy của người vay không?

Được, nếu bạn có chỗ cất an toàn, nhận cả giấy đăng ký xe và ghi rõ tình trạng xe. Nhưng nếu người vay cần xe để đi làm kiếm tiền trả nợ, giữ xe có khi làm họ khó trả hơn; thế chấp xe hoặc bảo lãnh có thể hợp lý hơn.

Vợ hoặc chồng vay riêng, đem tài sản chung ra bảo đảm có được không?

Với tài sản chung có giá trị lớn như nhà đất, xe, việc dùng làm bảo đảm thường cần sự đồng ý của cả hai vợ chồng. Thiếu chữ ký của một người, giao dịch có nguy cơ bị tuyên vô hiệu ở phần tài sản của người không đồng ý.

Giấy vay viết tay có cần công chứng không?

Giấy vay tiền giữa cá nhân không bắt buộc công chứng; có chữ ký hai bên và chứng từ giao tiền là đã có giá trị chứng minh. Công chứng giúp giảm tranh cãi về chữ ký. Riêng hợp đồng thế chấp nhà đất thì về nguyên tắc phải công chứng hoặc chứng thực.