Khi vay tiền người quen và đưa vàng, điện thoại hay xe máy cho họ giữ, bạn đang ký một hợp đồng cầm cố, dù chẳng ai gọi nó bằng tên đó. Để giao dịch này không biến thành chuyện mất lòng, cần ba thứ: một tờ giấy ghi đủ những gì hai bên đã thống nhất, một lần giao nhận đồ có kiểm tra tình trạng, và một lần trả nợ có xác nhận đã nhận lại đồ.
Phần lớn tranh chấp cầm cố giữa người quen không đến từ ý gian, mà từ chuyện mỗi người nhớ một kiểu: hạn trả là "cuối tháng" hay "cuối năm", chiếc điện thoại lúc đưa đã trầy hay chưa, lãi tính theo tháng hay "trả khi nào có". Bài này đi theo đúng trình tự một lần vay có cầm cố, từ lúc ngồi viết giấy tới lúc cầm đồ về nhà.
Vì sao giữa người quen vẫn nên viết giấy
Người Việt ngại viết giấy với người thân quen vì sợ bị cho là thiếu tin tưởng. Nhưng tờ giấy không bảo vệ bên này khỏi bên kia, nó bảo vệ cả hai khỏi trí nhớ của chính mình. Sau sáu tháng, một khoản vay mười triệu kèm chiếc nhẫn có thể được nhớ thành mười lăm triệu, chiếc nhẫn hai chỉ có thể được nhớ thành một chỉ rưỡi. Không ai nói dối cả, chỉ là không ai nhớ chính xác.
Tờ giấy còn quan trọng khi có người thứ ba xen vào. Người giữ đồ có thể chuyển nhà, đổ bệnh, qua đời; vợ hoặc chồng của họ có thể không biết món đồ trong tủ là đồ cầm cố của người khác. Khi đó, giấy cầm cố là bằng chứng duy nhất để bạn chứng minh món đồ là của mình và chỉ đang được giữ làm tin.
Với bên cho vay, giấy cầm cố giúp tách bạch hai việc: món đồ đang được giữ để bảo đảm, chứ không phải đã được bán hay cho. Nếu không có giấy, khi bạn đòi tiền, người vay lại bảo món đồ đã được bán đứt để trừ nợ; khi người vay đòi đồ, bạn lại khó chứng minh khoản vay. Một trang giấy viết tay có hai chữ ký là đủ để tránh phần lớn những cuộc cãi vã này.
Những dòng cần có trong giấy cầm cố
Không có mẫu giấy cầm cố "chuẩn" bắt buộc phải theo. Điều quan trọng là tờ giấy trả lời được các câu hỏi dưới đây; viết tay hay đánh máy đều được, miễn mỗi bên giữ một bản có chữ ký gốc.
- Thông tin hai bên: họ tên, năm sinh, số định danh cá nhân, nơi ở hiện tại. Không cần đưa căn cước cho người kia giữ; chỉ cần ghi số và cho nhau xem để đối chiếu.
- Khoản vay: số tiền bằng số và bằng chữ, ngày nhận tiền, nhận tiền mặt hay chuyển khoản.
- Lãi: không lãi, hay có lãi theo tháng, theo năm; nếu có lãi thì ghi mức cụ thể và nhớ giới hạn lãi suất của Bộ luật Dân sự.
- Hạn trả: ngày cụ thể, không viết "khi nào có tiền". Có thể ghi thêm cách gia hạn nếu hai bên đồng ý.
- Tài sản cầm cố: mô tả đủ để phân biệt với món khác cùng loại, như loại vàng, trọng lượng, kiểu dáng; với điện thoại, xe máy thì ghi hãng, đời, màu, số khung số máy hoặc số IMEI, tình trạng trầy xước.
- Giấy tờ kèm theo: có giao giấy đăng ký xe, hoá đơn, giấy bảo hành không, bản chính hay bản sao.
- Việc dùng tài sản: bên giữ có được dùng hay không. Mặc định là không, nếu muốn cho phép thì phải ghi rõ.
- Cách xử lý khi quá hạn: bán món đồ rồi trừ nợ, hay bên giữ nhận luôn món đồ với giá do hai bên định; phần dư trả lại thế nào.
Cuối giấy là ngày lập, chữ ký và họ tên viết tay của hai bên. Nếu có người làm chứng, thêm tên và chữ ký của họ. Không cần dấu đỏ, không cần ra phường xã cho một khoản vay nhỏ giữa người quen.
Giao nhận đồ: làm đúng trình tự để khỏi cãi về tình trạng
Phần giao nhận đồ thường bị làm qua loa nhất, trong khi đây là chỗ sinh ra cãi vã khi trả lại. Một lần giao nhận cẩn thận chỉ mất mười lăm phút:
- Hai bên cùng kiểm tra món đồ ở nơi đủ sáng. Với vàng, cân lại nếu có cân; với điện thoại, máy tính, bật lên kiểm tra máy còn chạy bình thường.
- Chụp ảnh món đồ từ nhiều phía, chụp cận các vết trầy, các chi tiết nhận dạng. Mỗi bên giữ một bộ ảnh, gửi cho nhau qua tin nhắn để có mốc thời gian.
- Với điện thoại, máy tính: bên cầm cố tự sao lưu và đăng xuất các tài khoản, hoặc khôi phục cài đặt gốc. Bên nhận cầm cố không nên giữ máy còn mở các tài khoản ngân hàng, mạng xã hội của người khác.
- Với xe máy: kiểm tra số khung số máy khớp giấy đăng ký, tên trên giấy đăng ký trùng người đưa xe. Nếu xe đứng tên người khác, cần có giấy đồng ý của chủ xe.
- Ghi tình trạng vào giấy cầm cố hoặc một biên bản giao nhận riêng, hai bên ký. Cho món đồ vào túi hoặc hộp, có thể niêm phong bằng băng dán có chữ ký hai bên với đồ nhỏ có giá trị cao.
- Giao tiền đúng như giấy ghi; nếu chuyển khoản thì nội dung chuyển khoản ghi rõ là tiền vay.
Trình tự này nghe có vẻ trịnh trọng với người quen, nhưng chính sự rõ ràng lúc đầu giúp hai bên giữ được quan hệ lúc cuối.
Lãi khi vay người quen: thoả thuận được tới đâu
Rất nhiều khoản vay giữa người quen không tính lãi, và đó là lựa chọn hợp pháp. Nếu có lãi, hai bên tự thoả thuận nhưng không được vượt giới hạn lãi suất của Bộ luật Dân sự 2015, hiện là 20% một năm trên khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác quy định khác. Phần lãi vượt mức này không có hiệu lực, người vay có quyền không trả phần vượt.
Cách quy đổi đơn giản: mức trần năm chia cho mười hai tháng ra khoảng 1,67% một tháng. Khi người quen đề nghị "lãi ba phần trăm một tháng", bạn có thể tự nhẩm ra đó là khoảng 36% một năm, cao gần gấp đôi giới hạn. Giấy vay ghi mức đó không làm nó hợp pháp hơn.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: nếu giấy ghi "có lãi" nhưng không ghi mức, và hai bên tranh chấp, mức lãi được tính bằng một nửa mức trần tại thời điểm trả nợ. Vì vậy, đã tính lãi thì nên ghi cụ thể, còn không tính lãi thì ghi rõ "không lãi" để khỏi hiểu lầm.
Khi bạn là người giữ đồ: những việc nên và không nên
Cất giữ như đồ của mình. Luật đòi bên nhận cầm cố bảo quản, giữ gìn tài sản. Vàng nên cất nơi kín, xe nên để nơi có mái che và khoá cẩn thận. Món đồ bị mất trộm vì bạn để ngoài sân là bạn có thể phải bồi thường.
Không tự ý dùng, cho mượn, đem cầm tiếp. Đi chiếc xe cầm cố vài vòng tưởng vô hại, nhưng nếu xe bị tai nạn hay hư hỏng, bạn sẽ ở thế rất khó. Muốn dùng thì hỏi và ghi lại sự đồng ý của chủ đồ.
Không giữ đồ quá thời gian khi đã được trả đủ. Khi người vay trả đủ gốc và lãi đã thoả thuận, bạn phải trả lại đồ ngay. Giữ lại để "đòi thêm" hay để ép trả khoản nợ khác không được giấy cầm cố bảo đảm là không đúng.
Không tự ý bán khi chưa tới hạn. Kể cả khi bạn cần tiền gấp, món đồ chưa phải của bạn. Nếu muốn rút tiền về sớm, hãy thương lượng với người vay, đừng tự định đoạt món đồ.
Những tình huống hay phát sinh giữa chừng
Muốn gia hạn. Đến hạn mà chưa xoay được tiền, người vay nên chủ động nói trước vài ngày. Nếu bên giữ đồ đồng ý, ghi thêm một dòng vào giấy cầm cố: gia hạn tới ngày nào, lãi trong thời gian gia hạn tính thế nào, hai bên ký lại. Gia hạn miệng rất dễ thành tranh cãi về việc bên giữ đồ đã được quyền bán hay chưa.
Trả trước một phần. Trả bớt một phần nợ không tự động cho bạn quyền lấy lại một phần đồ, trừ khi hai bên thoả thuận. Nếu cầm cố nhiều món, có thể thoả thuận trả bao nhiêu thì lấy lại món nào, và ghi số tiền còn nợ sau mỗi lần trả.
Muốn đổi món đồ khác. Người vay cần dùng lại chiếc xe và đề nghị đưa sợi dây chuyền thay vào. Việc này hợp pháp nếu bên giữ đồ đồng ý; khi đó nên lập biên bản giao nhận mới cho món đồ thay thế và ghi rõ món cũ đã được trả lại.
Món đồ đứng tên người khác. Xe đứng tên cha mẹ, vợ hoặc chồng, hay vàng là của chung gia đình thì bên giữ đồ nên yêu cầu có sự đồng ý bằng văn bản của người đứng tên hoặc đồng sở hữu. Thiếu sự đồng ý đó, khi người chủ thật đòi lại, bên giữ đồ ở vào thế rất bất lợi.
Trả nợ và nhận lại đồ: khép lại cho sạch
Ngày trả nợ nên làm đúng như ngày giao: hai bên gặp nhau, kiểm tra món đồ, đối chiếu với ảnh chụp và giấy cầm cố. Nếu món đồ còn đúng tình trạng, bạn trả tiền, nhận đồ và ghi ngay vào cuối giấy cầm cố, hoặc vào một tờ riêng, dòng xác nhận: đã trả đủ khoản vay, đã nhận lại tài sản, hai bên không còn nghĩa vụ gì với nhau về khoản vay này. Hai bên cùng ký.
Nếu trả nợ bằng chuyển khoản, nội dung chuyển khoản nên ghi rõ là trả nợ theo giấy cầm cố ngày nào. Tránh trả tiền mặt mà không có xác nhận, vì đó là kẽ hở để sau này có người nói chưa nhận đủ.
Nếu phát hiện món đồ hư hỏng, trầy thêm, hoặc thiếu phụ kiện so với lúc giao, đừng ký xác nhận "đã nhận đủ" cho xong chuyện. Ghi lại tình trạng, chụp ảnh, và thương lượng việc bồi thường. Chỉ khi hai bên không tự giải quyết được, mới nghĩ tới hoà giải ở cơ sở hoặc khởi kiện; với số tiền nhỏ giữa người quen, một cuộc nói chuyện thẳng thắn với giấy tờ trên bàn thường giải quyết được nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giấy cầm cố viết tay có giá trị không?
Có. Giấy viết tay có đủ thông tin hai bên, khoản vay, tài sản và chữ ký vẫn là chứng cứ về giao dịch. Giá trị của nó phụ thuộc vào nội dung rõ ràng, chứ không phụ thuộc vào việc đánh máy hay viết tay. Mỗi bên nên giữ một bản có chữ ký gốc.
Có cần người làm chứng khi cầm cố cho người quen không?
Không bắt buộc. Người làm chứng hữu ích khi khoản vay tương đối lớn hoặc hai bên không quen thân lắm. Nên chọn người không có quyền lợi trong khoản vay và ghi họ tên, chữ ký của họ ngay trên giấy cầm cố.
Người vay quá hạn mà không liên lạc được thì bên giữ đồ làm gì?
Nên gửi thông báo bằng tin nhắn, thư hoặc nhờ người thân của họ chuyển lời, ghi lại các lần liên hệ. Sau đó xử lý tài sản theo cách đã ghi trong giấy cầm cố. Nếu giấy không ghi cách xử lý hoặc món đồ có giá trị lớn, nên hỏi người làm nghề trước khi bán.
Người quen cầm đồ của mình rồi làm mất thì đòi thế nào?
Bên nhận cầm cố phải bồi thường nếu làm mất tài sản. Bạn nên yêu cầu bằng tin nhắn hoặc văn bản, kèm ảnh lúc giao và giấy cầm cố, đề nghị bồi thường bằng tiền hoặc món đồ tương đương, có thể trừ thẳng vào khoản nợ. Không đạt được thoả thuận thì có thể hoà giải hoặc khởi kiện.
Có nên đưa điện thoại đang dùng cho người khác giữ làm tin không?
Nếu bắt buộc phải đưa, hãy sao lưu dữ liệu, đăng xuất các tài khoản ngân hàng, mạng xã hội, thư điện tử và khôi phục cài đặt gốc trước khi giao. Điện thoại còn dữ liệu cá nhân là rủi ro cho bạn lớn hơn nhiều so với giá trị của khoản vay.