Theo Bộ luật Dân sự 2015, người nhận cầm cố chỉ được giữ và bảo quản tài sản; họ không được cho thuê, cho mượn, khai thác công dụng hay hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản cầm cố, trừ khi hai bên có thoả thuận, và không được bán, trao đổi, tặng cho hay dùng tài sản đó để bảo đảm cho một nghĩa vụ khác. Nói gọn: giữ được, dùng không được, đem cầm tiếp càng không được, nếu bạn chưa đồng ý.
Trong thực tế, ranh giới này hay bị lấn: người cho vay đi chiếc xe máy cầm cố "cho máy khỏi hỏng", chủ nợ cho người khác thuê chiếc máy cày đang giữ, hay tệ hơn, đem sợi dây chuyền đang giữ đi cầm ở tiệm để lấy tiền xoay vòng. Bài này giải thích từng trường hợp, chỗ nào hai bên có thể thoả thuận hợp pháp và bạn cần làm gì khi phát hiện tài sản của mình bị dùng sai.
Vì sao luật không cho người giữ đồ tự ý dùng
Cầm cố tồn tại để bảo đảm một khoản nợ, không phải để chuyển quyền sử dụng tài sản. Khi bạn giao chiếc xe cho chủ nợ, bạn chấp nhận mất quyền dùng nó trong một thời gian, nhưng không chấp nhận để người khác hưởng lợi từ nó, càng không chấp nhận để nó hao mòn nhanh hơn. Mỗi lần chiếc xe được chạy là một lần giá trị của nó giảm và rủi ro hư hỏng tăng, trong khi bạn vẫn đang trả lãi đầy đủ.
Thêm vào đó, nếu người giữ đồ vừa thu lãi vừa khai thác tài sản để kiếm thêm, họ đang hưởng hai lần lợi ích từ cùng một khoản vay. Quy định mặc định không cho phép điều này giữ cho giao dịch cân bằng. Nếu hai bên muốn khác đi, họ phải nói ra và thống nhất, thường kèm theo việc tính lợi ích khai thác vào khoản nợ.
Cuối cùng, cấm dùng tài sản cầm cố để bảo đảm cho nghĩa vụ khác là để bảo vệ quyền chuộc của bạn. Nếu chủ nợ đem món đồ của bạn đi cầm ở nơi khác, món đồ rời khỏi tầm kiểm soát của cả hai, và khi bạn mang tiền đến chuộc, có thể người giữ đồ không còn món đồ để trả.
Những việc người giữ đồ được và không được làm
Bảng dưới tóm tắt các hành vi thường gặp, chia theo trường hợp không có thoả thuận và trường hợp hai bên đã thoả thuận rõ.
| Hành vi | Không có thoả thuận | Có thoả thuận hợp lệ |
|---|---|---|
| Cất giữ, bảo quản, bảo dưỡng cần thiết | Được, và là nghĩa vụ | Được |
| Tự dùng tài sản, như đi xe, dùng máy | Không được | Được trong phạm vi thoả thuận |
| Cho người khác thuê, mượn | Không được | Được nếu thoả thuận cho phép, kèm cách xử lý tiền thuê |
| Hưởng hoa lợi, lợi tức như con gia súc sinh ra, tiền cho thuê | Không được | Được hoặc phải trừ vào nợ, tuỳ thoả thuận |
| Đem tài sản đi cầm cố, bảo đảm cho khoản nợ khác | Không được | Luật cấm dùng tài sản cầm cố để bảo đảm nghĩa vụ khác; cần hết sức thận trọng với mọi thoả thuận theo hướng này |
| Bán, tặng, đổi tài sản trước khi được quyền xử lý | Không được | Không được, trừ khi đã đến lúc xử lý tài sản theo luật |
Phần lớn tranh chấp xảy ra ở dòng thứ hai và thứ ba, vì người giữ đồ thường nghĩ dùng một chút không sao. Nếu bạn là người giữ đồ và thật sự cần dùng, cách đơn giản nhất là hỏi và có câu trả lời bằng tin nhắn.
Các tình huống điển hình và cách nhìn đúng
Chủ nợ đi chiếc xe máy "để máy khỏi hỏng". Nổ máy định kỳ để giữ xe hoạt động có thể coi là một phần của bảo quản, nhưng đi xe làm phương tiện hằng ngày thì là sử dụng. Nếu xe hư hỏng, bị phạt nguội, hay gây tai nạn trong lúc chủ nợ đi, họ phải chịu trách nhiệm.
Cho thuê lại máy móc, công cụ sản xuất. Ví dụ giả định: một hộ ở Đồng Tháp cầm cố chiếc máy cày cho người hàng xóm để vay tiền mua giống. Người hàng xóm đem máy đi cày thuê cho cả xóm trong mùa vụ. Không có thoả thuận, đây là khai thác trái phép; tiền cày thuê thu được và hao mòn của máy là căn cứ để chủ máy yêu cầu trừ nợ hoặc bồi thường.
Gia súc cầm cố sinh con. Con bê sinh ra từ con bò đang cầm cố là hoa lợi. Mặc định, người giữ không được hưởng; nếu hai bên không thoả thuận, cần tính rõ con bê thuộc về ai và có được tính vào tài sản bảo đảm không. Trường hợp này cho thấy vì sao giấy cầm cố tài sản sống nên ghi trước.
Đem đồ cầm cố đi cầm ở tiệm khác. Đây là hành vi bị cấm rõ ràng. Tiệm nhận cầm lần hai có thể không biết món đồ là của người khác, và khi bạn đến chuộc, người giữ đồ ban đầu không có đồ để trả. Hành vi này, tuỳ mức độ và ý chí, có thể vượt khỏi phạm vi tranh chấp dân sự.
Bảo quản cần thiết khác sử dụng ở chỗ nào
Nghĩa vụ bảo quản đôi khi đòi hỏi người giữ đồ phải động tay vào tài sản. Chiếc ô tô để lâu cần nổ máy để ắc quy không cạn, chiếc đồng hồ cơ cần lên dây để bộ máy không khô dầu, con bò cầm cố cần được cho ăn, dắt đi uống nước. Những việc này phục vụ việc giữ nguyên giá trị tài sản, nên không bị coi là sử dụng trái phép, kể cả khi hợp đồng không nói gì.
Ranh giới nằm ở mục đích và mức độ. Nổ máy xe tại chỗ vài phút mỗi tuần là bảo quản; chạy xe đi làm, đi chơi xa là sử dụng. Cho con bò ăn là bảo quản; bắt con bò kéo cày cho ruộng nhà mình là khai thác. Một cách tự kiểm tra đơn giản: việc mình làm có mang lại lợi ích nào cho bản thân ngoài việc giữ món đồ khỏi hỏng không? Nếu có, đó đã là khai thác và cần sự đồng ý của chủ đồ.
Chi phí bảo quản hợp lý, như tiền thức ăn cho gia súc hay tiền thay ắc quy khi buộc phải thay, có thể được bên nhận cầm cố yêu cầu thanh toán khi trả lại tài sản nếu hai bên đã thoả thuận. Nên giữ hoá đơn và báo cho chủ đồ khi phát sinh khoản lớn.
Nếu muốn cho phép khai thác: thoả thuận nên ghi gì
Có những trường hợp cho phép khai thác là hợp lý cho cả hai bên, ví dụ máy móc cần chạy thường xuyên để không hỏng, hoặc người vay muốn khoản lợi từ khai thác được trừ vào nợ. Khi đó, thoả thuận nên trả lời được:
- Ai được dùng: chỉ người giữ đồ, hay cả người khác do họ giao.
- Dùng vào việc gì, trong phạm vi nào: đi lại cá nhân, sản xuất, cho thuê; giới hạn số ki-lô-mét, số giờ máy nếu cần.
- Tiền và lợi ích thu được thuộc về ai: người giữ đồ hưởng, hay trừ vào lãi, vào gốc.
- Chi phí vận hành, bảo dưỡng: ai chịu xăng dầu, sửa chữa, phụ tùng thay thế.
- Trách nhiệm khi hư hỏng, tai nạn, vi phạm giao thông trong thời gian khai thác.
- Tình trạng khi trả lại: mức hao mòn chấp nhận được, cách tính bồi thường nếu vượt.
Thoả thuận khai thác càng cụ thể, càng ít chỗ cho cách hiểu khác nhau. Nên ghi ngay trong giấy cầm cố hoặc lập phụ lục riêng có chữ ký hai bên.
Phát hiện tài sản của mình bị dùng sai: làm gì
Nếu bạn thấy chiếc xe mình cầm cố chạy ngoài đường, chiếc máy bị cho thuê, hay nghe tin món đồ đã bị đem đi cầm nơi khác, hãy làm theo thứ tự:
- Ghi lại bằng chứng: ảnh, video có thời gian và địa điểm, lời kể của người biết việc, tin nhắn nếu có.
- Liên hệ người giữ đồ, nêu rõ việc bạn đã biết và yêu cầu ngừng sử dụng. Bên cầm cố có quyền yêu cầu bên nhận cầm cố đình chỉ việc sử dụng nếu việc đó làm tài sản mất hoặc giảm giá trị.
- Đề nghị kiểm tra tình trạng tài sản ngay, so với ảnh lúc giao. Ghi nhận hao mòn, hư hỏng nếu có.
- Thương lượng cách xử lý: trừ tiền khai thác vào nợ, bồi thường hư hỏng, hoặc thay đổi người giữ, biện pháp bảo đảm.
- Nếu món đồ đã bị đem cầm cố nơi khác, yêu cầu người giữ đồ chuộc về ngay và cung cấp thông tin nơi đang giữ; trường hợp có dấu hiệu chiếm đoạt, cân nhắc trình báo cơ quan công an.
Đừng tự ý lấy lại tài sản khi chưa trả nợ, kể cả khi bạn có lý. Lấy lại bằng cách tự đến mang đi có thể khiến bạn từ người bị vi phạm thành người vi phạm.
Phía người giữ đồ: bảo vệ mình khỏi bị khiếu nại
Với người nhận cầm cố, cách an toàn nhất là coi món đồ như một kiện hàng gửi giữ: cất cẩn thận, không động vào trừ khi cần bảo quản, ghi lại mọi lần kiểm tra. Nếu món đồ cần vận hành định kỳ để không hỏng, như ô tô để lâu bị hết ắc quy, hãy báo trước cho chủ đồ và thống nhất cách làm.
Nếu bạn thấy việc giữ đồ quá phiền, ví dụ không có chỗ để xe, hãy thương lượng sớm việc đổi sang biện pháp khác như thế chấp có giấy tờ, thay vì giữ mà để xe ngoài trời. Một món đồ hư hỏng vì bảo quản kém có thể khiến bạn phải bồi thường nhiều hơn tiền lãi thu được.
Cuối cùng, nếu bạn cần tiền gấp trong lúc đang giữ đồ, không được đem món đồ đó đi cầm tiếp. Hãy nói thẳng với người vay để đề nghị trả sớm, hoặc chuyển khoản nợ cho người khác với sự đồng ý của người vay và có giấy tờ rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nợ đi xe cầm cố bị phạt nguội thì ai nộp phạt?
Về nguyên tắc, người trực tiếp vi phạm khi điều khiển xe phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên thủ tục xử phạt thường liên hệ chủ xe trước, nên bạn cần cung cấp giấy cầm cố và bằng chứng xe đang do người khác giữ để làm rõ. Đây là lý do nên ghi rõ trong giấy cầm cố việc bên giữ không được dùng xe.
Thoả thuận cho người giữ đồ dùng xe thay lãi có hợp pháp không?
Hai bên có thể thoả thuận cho bên nhận cầm cố khai thác công dụng tài sản. Việc dùng xe thay cho tiền lãi là một dạng thoả thuận về lợi ích, nhưng giá trị quy đổi không nên vượt quá giới hạn lãi suất. Thoả thuận nên ghi rõ phạm vi sử dụng và trách nhiệm khi hư hỏng.
Người giữ đồ đem đồ của mình đi cầm ở tiệm, mình có đòi được từ tiệm không?
Bạn là chủ sở hữu nên có quyền đòi lại tài sản, nhưng việc đòi từ tiệm phụ thuộc vào tình tiết cụ thể, như tiệm có ngay tình hay không. Các trang chuyên về chiếm hữu và đòi lại tài sản trong cụm phân tích kỹ phần này. Trước hết hãy yêu cầu người giữ đồ chuộc về.
Tiền cho thuê tài sản cầm cố có phải trừ vào nợ không?
Nếu việc cho thuê không được bạn đồng ý, bạn có quyền yêu cầu người giữ đồ trả lại lợi ích thu được hoặc trừ vào nợ, cùng bồi thường hao mòn. Nếu đã thoả thuận, cách xử lý tiền thuê theo đúng thoả thuận đó; không thoả thuận rõ thì dễ tranh chấp.
Tiệm cầm đồ có được dùng điện thoại của khách không?
Không, trừ khi có thoả thuận, mà với tiệm cầm đồ thì gần như không có thoả thuận nào như vậy. Tiệm chỉ được bảo quản. Đó cũng là lý do bạn nên xoá dữ liệu trước khi cầm điện thoại, để tránh rủi ro bị truy cập thông tin cá nhân.