Khi vợ hoặc chồng tự mình ký bảo lãnh cho người khác vay mà không vì nhu cầu của gia đình, nghĩa vụ đó thường được coi là nghĩa vụ riêng của người ký, trả trước hết bằng tài sản riêng; nếu không đủ, chủ nợ có thể yêu cầu xác định phần của người ký trong khối tài sản chung để xử lý, chứ không lấy được toàn bộ tài sản chung. Nếu bảo lãnh có kèm việc đem nhà đất chung ra bảo đảm, thì cần sự đồng ý của cả hai vợ chồng theo quy định về chế độ tài sản.
Câu chuyện quen thuộc: một người trong nhà nể bạn, ký bảo lãnh, người kia không hay biết. Đến lúc chủ nợ tìm tới, cả nhà mới lo căn nhà đang ở có bị mất không. Bài này giải thích ranh giới giữa nghĩa vụ riêng và nghĩa vụ chung theo Luật Hôn nhân và gia đình, phần tài sản có thể bị chạm tới, và việc nên làm của cả người đã ký lẫn người không ký.
Nghĩa vụ riêng hay nghĩa vụ chung: ranh giới ở đâu
Luật Hôn nhân và gia đình phân biệt nghĩa vụ chung của vợ chồng và nghĩa vụ riêng của mỗi người. Nghĩa vụ chung gồm những nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thoả thuận xác lập, nghĩa vụ do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung, và một số trường hợp khác theo luật. Nghĩa vụ riêng gồm những nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình, cùng những trường hợp luật liệt kê.
Một cam kết bảo lãnh cho bạn bè vay để làm ăn riêng của họ thường không phục vụ nhu cầu của gia đình người bảo lãnh. Nếu chỉ một người ký, người kia không biết và không đồng ý, thì nghĩa vụ đó có xu hướng được xếp vào nghĩa vụ riêng của người ký. Nhưng đây là đánh giá theo từng vụ: nếu khoản vay được bảo lãnh lại phục vụ việc chung của hai vợ chồng, chẳng hạn người vay là đối tác trong cửa hàng mà cả hai cùng hưởng lợi, hoặc người kia biết và đồng ý, ranh giới có thể thay đổi.
Vì vậy, câu hỏi "tài sản chung có bị đòi không" không có câu trả lời một chữ. Nó phụ thuộc vào việc khoản bảo lãnh là nghĩa vụ riêng hay chung, và tài sản bị nhắm tới là gì.
Các trường hợp thường gặp
Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp. Hướng xử lý nêu ở mức nguyên lý; kết quả cụ thể phụ thuộc chứng cứ và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.
| Trường hợp | Xu hướng xếp loại nghĩa vụ | Tài sản có thể bị chạm tới |
|---|---|---|
| Một người ký bảo lãnh cho bạn làm ăn riêng, người kia không biết | Nghĩa vụ riêng của người ký | Tài sản riêng của người ký; thiếu thì phần của người ký trong tài sản chung |
| Hai vợ chồng cùng ký bảo lãnh | Nghĩa vụ chung | Tài sản chung và tài sản riêng của mỗi người theo quy định |
| Một người ký, người kia biết và đồng ý bằng văn bản | Có thể là nghĩa vụ chung | Tuỳ nội dung đồng ý |
| Khoản vay được bảo lãnh phục vụ việc làm ăn chung của hai vợ chồng | Có thể là nghĩa vụ chung | Tài sản chung |
| Một người tự đem nhà đất chung ra bảo đảm cho nợ người khác | Giao dịch định đoạt tài sản chung cần đồng ý của cả hai | Giao dịch có thể bị tranh chấp, bị yêu cầu tuyên vô hiệu |
Dòng cuối là điểm khác biệt lớn. Bảo lãnh suông chỉ là cam kết của người ký; còn đem nhà đất chung ra thế chấp là định đoạt tài sản chung. Với bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu, hoặc tài sản đang là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, việc định đoạt cần có thoả thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng.
Khi nghĩa vụ riêng không đủ tài sản riêng để trả
Nghĩa vụ riêng của vợ hoặc chồng trước hết được thanh toán bằng tài sản riêng của người đó. Nhưng nhiều gia đình gần như không có tài sản riêng: nhà, xe, tiền tiết kiệm đều là tài sản chung. Khi đó, chủ nợ đã có bản án hoặc quyết định buộc người bảo lãnh trả có thể yêu cầu xác định phần sở hữu của người phải thi hành án trong khối tài sản chung để xử lý, theo quy định về thi hành án dân sự.
Điều này có nghĩa là người không ký không mất phần của mình, nhưng tài sản chung có thể bị đụng tới để tách phần của người kia ra. Với một căn nhà, việc tách phần thường dẫn tới chuyện bán cả căn rồi chia tiền, hoặc người không ký phải mua lại phần của người kia nếu muốn giữ nhà. Vì vậy, dù về lý thuyết chỉ phần của người ký bị xử lý, trên thực tế cả gia đình vẫn bị ảnh hưởng.
Người không ký có quyền chứng minh phần của mình trong tài sản chung, kể cả công sức đóng góp, để phần bị xử lý chỉ đúng là phần của người phải thi hành án. Thủ tục và trình tự cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành về thi hành án dân sự, và trong tình huống này rất nên có luật sư.
Nếu bạn là người đã ký
Nói với người kia càng sớm càng tốt. Giấu chuyện chỉ làm việc xử lý khó hơn. Người kia cần biết để cùng tính phương án trả, và để không bị bất ngờ khi chủ nợ tìm đến.
Xem lại phạm vi cam kết. Bảo lãnh tối đa bao nhiêu, gồm lãi phạt không, đến hạn chưa; có thể bạn chịu ít hơn mình đang lo.
Đừng tự ý dùng tài sản chung để trả. Rút tiền tiết kiệm chung hay bán tài sản chung để trả khoản nghĩa vụ riêng mà người kia không đồng ý có thể dẫn tới tranh chấp trong gia đình về sau.
Đôn đốc người vay và giữ quyền đòi lại. Nếu phải trả thay, bạn có quyền đòi lại người vay trong phạm vi đã bảo lãnh; giữ đủ chứng từ.
Không ký thêm giấy tờ để "cứu" tình hình bằng tài sản chung. Một hợp đồng thế chấp nhà chung ký vội để chủ nợ giãn hạn có thể biến nghĩa vụ riêng thành gánh nặng chung.
Nếu bạn là người không ký
Hỏi rõ và xem giấy tờ. Bạn có quyền biết người kia đã ký gì, cho ai, bao nhiêu, nhất là khi nó có thể ảnh hưởng tới tài sản chung.
Không ký gì khi chưa hiểu. Chủ nợ có thể đề nghị bạn ký "xác nhận đã biết" hoặc ký thêm vào giấy bảo lãnh. Chữ ký đó có thể biến nghĩa vụ riêng thành nghĩa vụ chung.
Giữ chứng cứ về tài sản riêng và công sức đóng góp. Giấy tờ thừa kế, quà tặng riêng, sao kê thu nhập giúp xác định phần của bạn nếu phải tách tài sản chung.
Cân nhắc thoả thuận về tài sản. Vợ chồng có thể thoả thuận chia một phần tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo quy định, nhưng thoả thuận nhằm trốn tránh nghĩa vụ với chủ nợ có thể bị vô hiệu. Đây không phải là cách để né nợ, và nên có người làm nghề tư vấn trước.
Ví dụ giả định: chữ ký trong một buổi nhậu
Ví dụ giả định: anh G ở Thái Nguyên ký bảo lãnh cho một người bạn vay 200 triệu của chủ một cửa hàng vật liệu để mở xưởng gia công, trong một buổi gặp mặt. Vợ anh không biết. Gia đình có căn nhà và một ít tiền tiết kiệm, đều là tài sản chung tạo lập trong thời kỳ hôn nhân; anh G không có tài sản riêng đáng kể. Một năm sau, người bạn bỏ xưởng, chủ cửa hàng khởi kiện và toà buộc anh G trả theo cam kết bảo lãnh.
Vì khoản bảo lãnh phục vụ việc làm ăn riêng của người bạn và vợ anh không tham gia, nhiều khả năng đây là nghĩa vụ riêng của anh G. Anh không có tài sản riêng đủ trả, nên bên được thi hành án có thể yêu cầu xác định phần của anh trong căn nhà và khoản tiết kiệm chung. Vợ anh không phải trả khoản nợ này, nhưng để bảo vệ phần của mình, chị phải tham gia vào việc xác định phần, đưa ra chứng cứ về đóng góp của mình. Căn nhà có thể phải bán để tách phần, hoặc chị phải lo tiền mua lại phần của chồng.
Nếu ngay từ đầu anh G về nhà bàn với vợ, hai người có thể đã từ chối, hoặc chỉ đồng ý bảo lãnh một số tiền nhỏ có trần rõ ràng. Một chữ ký trong lúc nể nang đã đặt nơi ở của cả gia đình vào vòng tranh chấp.
Khi nào cần luật sư
Tình huống bảo lãnh trong hôn nhân thường đụng tới ba lớp quy định: bảo lãnh trong Bộ luật Dân sự, chế độ tài sản vợ chồng trong Luật Hôn nhân và gia đình, và thi hành án dân sự. Nếu chủ nợ đã khởi kiện, nếu tài sản chung là căn nhà duy nhất, hoặc nếu hai vợ chồng đang có mâu thuẫn và tính chuyện ly hôn, bạn nên có luật sư xem hồ sơ.
Trước khi gặp người làm nghề, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hình dung những câu hỏi chính: khoản bảo lãnh được xếp vào nghĩa vụ riêng hay chung, tài sản nào là riêng, tài sản nào là chung, và phần nào có thể bị xử lý. Chuẩn bị giấy bảo lãnh, giấy vay, giấy tờ tài sản và mốc thời gian sẽ giúp buổi tư vấn đi thẳng vào việc.
Với những cặp vợ chồng chưa gặp chuyện, cách phòng ngừa đơn giản nhất là thống nhất trong nhà: không ai ký bảo lãnh hay đem tài sản chung ra bảo đảm cho người khác mà không bàn với người kia. Một quy ước nhỏ như vậy tránh được những cuộc cãi vã lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chồng ký bảo lãnh cho bạn vay mà vợ không biết, nhà chung có bị lấy không?
Nếu bảo lãnh không vì nhu cầu gia đình và vợ không đồng ý, đó thường là nghĩa vụ riêng của chồng. Chủ nợ trước hết đòi tài sản riêng của chồng; thiếu thì có thể yêu cầu xác định phần của chồng trong tài sản chung để xử lý, không phải toàn bộ căn nhà.
Một người tự đem sổ đỏ nhà chung ra bảo đảm cho người khác vay có được không?
Định đoạt nhà đất là tài sản chung cần có thoả thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng theo quy định. Một người tự ký có thể khiến giao dịch bị tranh chấp và bị yêu cầu tuyên vô hiệu, đồng thời gây hậu quả cho cả người nhận bảo đảm.
Chủ nợ đề nghị người vợ ký xác nhận đã biết việc chồng bảo lãnh, có nên ký không?
Không nên ký khi chưa hiểu rõ hậu quả. Chữ ký xác nhận hoặc đồng ý có thể khiến nghĩa vụ riêng của chồng được coi là nghĩa vụ chung, kéo tài sản chung và cả tài sản riêng của vợ vào phạm vi bị đòi.
Người không ký có cách nào bảo vệ phần của mình trong tài sản chung?
Người không ký có quyền chứng minh phần sở hữu của mình, kể cả công sức đóng góp, khi tài sản chung bị yêu cầu xác định phần để thi hành án. Giữ giấy tờ về tài sản riêng, thu nhập và đóng góp giúp việc chứng minh dễ hơn.
Vợ chồng chia tài sản chung để tránh bị đòi nợ bảo lãnh có được không?
Thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân nhằm trốn tránh nghĩa vụ với chủ nợ có thể bị tuyên vô hiệu. Đây không phải cách né nợ; nếu muốn thoả thuận về tài sản vì lý do chính đáng, nên hỏi người làm nghề trước.
Hai vợ chồng cùng ký bảo lãnh thì trách nhiệm thế nào?
Khi cả hai cùng ký, khoản bảo lãnh thường là nghĩa vụ chung, chủ nợ có thể yêu cầu thanh toán bằng tài sản chung và tài sản riêng của mỗi người theo quy định. Hai người cùng ký cũng là hai người bảo lãnh, mặc định liên đới với nhau.