Giấy đăng ký xe, thẻ căn cước, hộ chiếu, bằng cấp không phải là tài sản để cầm cố theo đúng nghĩa: giữ chúng không cho người cho vay quyền gì đối với chiếc xe hay đối với người vay, còn riêng thẻ căn cước thì luật cấm cầm cố và nhận cầm cố. Thói quen "đưa cà vẹt", "đặt căn cước" để vay tiền vì thế chỉ tạo ra cảm giác an toàn, trong khi rủi ro thật lại dồn về cả hai phía.
Bài này giải thích vì sao các loại giấy tờ đó không làm được chức năng bảo đảm, những rủi ro cụ thể cho người đưa và người giữ, và nếu thật sự cần một khoản vay có bảo đảm thì nên chọn biện pháp nào cho đúng tên gọi.
Giấy tờ không phải là tài sản: chỗ hiểu nhầm cốt lõi
Cầm cố, như các bài khác trong danh mục này đã giải thích, là giao chính tài sản cho bên nhận cầm cố giữ. Chiếc xe máy là tài sản. Còn giấy đăng ký xe là giấy tờ do cơ quan công an cấp để ghi nhận việc đăng ký chiếc xe đó; nó giúp chứng minh ai là chủ xe, nhưng bản thân tờ giấy không mang giá trị của chiếc xe. Người giữ tờ giấy không giữ chiếc xe.
Hệ quả trực tiếp là người cho vay chỉ giữ cà vẹt không có hiệu lực của cầm cố đối với người thứ ba. Chủ xe vẫn đi xe hằng ngày, xe vẫn có thể bị đem cầm ở nơi khác, hoặc bị một chủ nợ khác yêu cầu xử lý. Chủ xe cũng có thể khai báo mất giấy và đề nghị cấp lại theo thủ tục của cơ quan đăng ký, khi đó tờ giấy bạn giữ gần như không còn ý nghĩa thực tế. Nếu việc khai báo mất là gian dối để thoát nợ, người làm có thể bị xử lý, nhưng việc đó không giúp bạn lấy lại tiền nhanh hơn.
Với thẻ căn cước, hộ chiếu, bằng cấp, chuyện còn rõ hơn: đây là giấy tờ gắn với nhân thân, không có giá trị trao đổi, không thể bán để trừ nợ. Giữ chúng chỉ có một tác dụng là gây sức ép lên người vay, và đó chính là lý do luật hạn chế việc này.
Những loại giấy tờ hay bị đem "cầm" và quy định liên quan
Thẻ căn cước. Pháp luật về căn cước cấm hành vi thế chấp, cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước. Người nhận giữ căn cước của người khác làm tin có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, chưa kể rủi ro khi thẻ bị dùng vào việc khác.
Hộ chiếu và giấy tờ xuất nhập cảnh. Quy định về xuất nhập cảnh của công dân Việt Nam cũng cấm cầm cố, nhận cầm cố hộ chiếu. Hộ chiếu bị giữ còn khiến người vay không thể làm nhiều thủ tục quan trọng.
Giấy đăng ký xe. Không có lệnh cấm chung kiểu như căn cước, nhưng như đã phân tích, giữ giấy đăng ký mà không giữ xe không phải là cầm cố chiếc xe. Với cơ sở kinh doanh cầm đồ, việc nhận "cầm giấy" mà không nhận tài sản còn đặt ra câu hỏi về việc tuân thủ điều kiện của ngành nghề.
Văn bằng, chứng chỉ. Bằng tốt nghiệp không phải tài sản. Trong quan hệ lao động, Bộ luật Lao động 2019 còn cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, kể cả khi được giải thích là "để làm tin".
Thẻ ngân hàng, tài khoản. Đưa thẻ kèm mã PIN cho người khác giữ là rủi ro rất lớn, và quy định ngân hàng cấm cho thuê, cho mượn tài khoản thanh toán. Người giữ thẻ có thể rút tiền, giao dịch dưới tên bạn; bạn có thể bị liên đới nếu tài khoản bị dùng cho giao dịch bất hợp pháp.
Rủi ro cho mỗi bên khi dùng giấy tờ làm tin
Bảng dưới đặt cạnh nhau rủi ro của người đưa giấy tờ và người giữ giấy tờ, để thấy cả hai đều không được lợi như họ tưởng.
| Loại giấy tờ | Rủi ro cho người đưa (người vay) | Rủi ro cho người giữ (người cho vay) |
|---|---|---|
| Căn cước | Bị lợi dụng để mở tài khoản, đăng ký thuê bao, vay qua ứng dụng; không làm được thủ tục cần trình căn cước | Vi phạm quy định cấm nhận cầm cố, có thể bị xử phạt; không có tài sản để trừ nợ |
| Hộ chiếu | Không xuất cảnh, không làm được thủ tục cần hộ chiếu, tốn thời gian xin cấp lại | Vi phạm quy định cấm, bị buộc trả lại; không có giá trị trừ nợ |
| Giấy đăng ký xe | Khó bán, khó sang tên, bị dừng xe khi đi đường không có giấy | Không giữ được xe; chủ xe vẫn có thể bán, cầm nơi khác hoặc xin cấp lại giấy |
| Văn bằng | Không nộp được hồ sơ xin việc, học tiếp | Không có giá trị kinh tế; nếu là chủ sử dụng lao động thì vi phạm luật lao động |
| Thẻ ngân hàng | Mất tiền, bị liên đới khi tài khoản bị dùng sai mục đích | Có thể bị coi là sử dụng trái phép thẻ, tài khoản của người khác |
Nhìn tổng thể, giấy tờ làm tin chỉ tạo ra một thứ: sức ép tâm lý. Người cho vay tin rằng người vay sẽ phải trả để lấy lại giấy; người vay thấy mình bị trói tay. Khi quan hệ xấu đi, chính sức ép đó dễ đẩy hai bên vào những hành vi vi phạm.
Vì sao các cơ sở cho vay không chính thức ưa giữ giấy tờ
Nếu giữ giấy tờ không bảo đảm được khoản vay, tại sao vẫn có nhiều nơi làm như vậy? Câu trả lời nằm ở mô hình của các khoản vay không chính thức. Những nơi cho vay nhanh "không cần thế chấp, chỉ cần căn cước, cà vẹt" thường không định thu hồi nợ bằng cách bán tài sản, mà bằng sức ép: giữ giấy tờ, nắm thông tin người thân, gọi điện liên tục. Lãi suất ở những nơi này thường cao gấp nhiều lần giới hạn của Bộ luật Dân sự.
Đó cũng là lý do vì sao lời mời "vay bằng căn cước" là một tín hiệu cảnh báo. Một nơi cho vay đàng hoàng, dù là tổ chức tín dụng hay cá nhân, khi muốn có bảo đảm sẽ yêu cầu biện pháp bảo đảm thật sự: giữ tài sản, ký hợp đồng thế chấp có công chứng và đăng ký khi luật đòi hỏi, hoặc có người bảo lãnh. Nơi chỉ cần giấy tờ tuỳ thân là nơi muốn nắm lấy con người bạn chứ không phải tài sản của bạn.
Nếu bạn đang ở trong tình huống bị giữ giấy tờ và bị đòi nợ với lãi cao, bị đe doạ, hãy lưu lại toàn bộ tin nhắn, cuộc gọi, giấy tờ vay, và trình báo với cơ quan công an nơi cư trú. Việc trả nợ gốc và lãi hợp pháp vẫn là nghĩa vụ của bạn, nhưng phần lãi vượt giới hạn và hành vi đe doạ thì không được pháp luật bảo vệ.
Nếu bạn là người cho vay: thay giấy tờ bằng biện pháp nào
Muốn khoản cho vay của mình được bảo đảm thật, bạn có các lựa chọn hợp pháp sau, mỗi lựa chọn có trang riêng trên site này:
- Cầm cố đúng nghĩa: nhận giữ chính chiếc xe, sợi dây chuyền, máy tính, kèm giấy tờ của tài sản đó, lập giấy cầm cố rõ ràng.
- Thế chấp: để người vay tiếp tục dùng xe nhưng ký hợp đồng thế chấp chiếc xe; tìm hiểu thêm việc đăng ký biện pháp bảo đảm để hợp đồng có hiệu lực đối với người thứ ba.
- Bảo lãnh: một người có khả năng tài chính cam kết trả thay nếu người vay không trả.
- Vay không bảo đảm nhưng giấy tờ rõ ràng: giấy vay ghi đủ thông tin, có người làm chứng, nhận và trả qua chuyển khoản. Không có tài sản bảo đảm nhưng có chứng cứ để đòi nợ qua toà án nếu cần.
- Đặt cọc hoặc ký cược trong các giao dịch thuê, mua: khi bản chất giao dịch là thuê nhà, thuê xe, thuê đồ, một khoản tiền cọc có giá trị bảo đảm thật hơn nhiều so với việc giữ căn cước của người thuê.
Chỉ cần xem giấy tờ tuỳ thân để đối chiếu thông tin, ghi số định danh vào giấy vay, rồi trả lại ngay. Đó là cách vừa đủ để biết mình đang giao dịch với ai mà không vi phạm gì.
Nếu bạn đã lỡ đưa giấy tờ cho người khác giữ
Nhiều người đọc bài này khi đã đưa căn cước hay cà vẹt cho người khác. Những việc nên làm theo thứ tự:
- Liên hệ người giữ, đề nghị trả lại giấy tờ và thay bằng giấy vay ghi rõ khoản nợ. Nhiều người cho vay đồng ý khi được giải thích việc giữ căn cước là vi phạm.
- Nếu chưa trả lại được, theo dõi tài khoản ngân hàng, thuê bao di động, các ứng dụng vay đứng tên mình để phát hiện sớm dấu hiệu bị lợi dụng thông tin.
- Với căn cước, có thể đề nghị cơ quan công an hướng dẫn thủ tục cấp lại khi thẻ không còn trong tay mình; khai báo đúng sự thật về hoàn cảnh mất giấy.
- Với giấy đăng ký xe, không tự ý khai mất để xin cấp lại trong khi còn nợ người giữ giấy; hãy thoả thuận trả nợ hoặc đổi sang hình thức bảo đảm khác.
- Nếu bị đe doạ, ép trả lãi vượt giới hạn, ghi lại bằng chứng và trình báo cơ quan công an.
Trong cả quá trình, hãy tách bạch hai chuyện: khoản nợ hợp pháp vẫn phải trả, còn việc giữ giấy tờ là chuyện cần chấm dứt. Người vay đòi lại căn cước không có nghĩa là xù nợ, và người cho vay trả lại căn cước cũng không mất quyền đòi nợ. Khi cả hai hiểu điều này, cuộc nói chuyện thường dễ hơn nhiều so với lúc mỗi bên giữ một quân bài để ép nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm cầm đồ có được nhận cầm căn cước không?
Không. Pháp luật về căn cước cấm hành vi cầm cố và nhận cầm cố thẻ căn cước. Tiệm cầm đồ chỉ được xem, đối chiếu và ghi thông tin giấy tờ tuỳ thân của người đến cầm tài sản, không được giữ thẻ căn cước thay cho tài sản cầm cố.
Cầm cà vẹt xe có hợp pháp không?
Không có quy định cấm chung việc một người giữ giấy đăng ký xe của người khác, nhưng việc đó không phải là cầm cố chiếc xe và hầu như không bảo đảm được khoản vay. Với cơ sở kinh doanh cầm đồ, nhận giấy mà không nhận tài sản là cách làm có rủi ro về tuân thủ.
Chủ trọ giữ căn cước của người thuê để làm tin có được không?
Chủ nhà trọ chỉ cần thông tin để khai báo lưu trú và ghi vào hợp đồng thuê, không nên giữ thẻ căn cước của người thuê. Nếu cần bảo đảm, chủ trọ có thể nhận tiền đặt cọc theo thoả thuận, và tiền đặt cọc được trả lại khi kết thúc hợp đồng.
Công ty giữ bằng đại học bản gốc khi nhận việc có đúng không?
Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Người lao động có quyền đề nghị trả lại; công ty chỉ nên giữ bản sao, có thể có chứng thực, trong hồ sơ nhân sự.
Đưa thẻ ngân hàng kèm mã PIN cho người cho vay giữ có sao không?
Rất rủi ro. Người giữ có thể rút tiền, giao dịch dưới tên bạn, và quy định ngân hàng cấm cho thuê, cho mượn tài khoản thanh toán. Nếu đã đưa, hãy liên hệ ngân hàng để khoá thẻ, đổi mã và mở thẻ mới, đồng thời thoả thuận lại khoản vay bằng giấy tờ rõ ràng.
Người cho vay không trả lại căn cước sau khi đã trả hết nợ thì làm gì?
Hãy yêu cầu trả lại bằng tin nhắn, giữ lại bằng chứng đã trả hết nợ. Nếu họ vẫn giữ, bạn có thể trình báo cơ quan công an nơi cư trú về việc bị giữ giấy tờ tuỳ thân trái phép, và làm thủ tục cấp lại nếu cần thiết.