Cầm cố tài sản là việc bạn giao một tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho người khác giữ để bảo đảm rằng bạn sẽ thực hiện một nghĩa vụ, thường là trả một khoản nợ. Bộ luật Dân sự 2015 xếp cầm cố vào nhóm chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, cùng với thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp và cầm giữ tài sản. Dấu hiệu nhận ra cầm cố rất đơn giản: tài sản rời khỏi tay bạn và nằm trong tay bên cho vay cho tới khi bạn trả xong.
Cầm đồ ở tiệm thực chất cũng là cầm cố, chỉ khác là bên nhận cầm cố là một cơ sở kinh doanh có điều kiện. Còn cầm cố giữa người quen, như đưa sợi dây chuyền cho người hàng xóm giữ để vay vài triệu, vẫn là một giao dịch dân sự đầy đủ với quyền và nghĩa vụ rõ ràng. Bài này đi qua những điều bạn cần nắm trước khi đưa hay nhận một món đồ làm tin.
Cầm cố khác thế chấp ở điểm nào
Người ta hay dùng lẫn hai chữ này, nhưng ranh giới giữa chúng nằm ở một câu hỏi: ai đang cầm tài sản? Với cầm cố, tài sản được giao cho bên nhận cầm cố. Với thế chấp, bên thế chấp vẫn giữ và dùng tài sản, chỉ cam kết dùng nó để trả nợ nếu không trả được. Xe máy đưa cho chủ nợ giữ trong nhà là cầm cố. Xe máy vẫn chạy đi làm hằng ngày, còn chủ nợ chỉ có một tờ hợp đồng ghi chiếc xe làm bảo đảm, là thế chấp.
Hệ quả thực tế khác nhau nhiều. Bên nhận cầm cố được an tâm vì tài sản đang trong tầm tay, người khác khó bán hay cầm tiếp chiếc xe đó. Đổi lại, họ gánh thêm nghĩa vụ bảo quản, mất hay hỏng là phải bồi thường. Bên cầm cố thì mất quyền dùng tài sản trong suốt thời gian vay, nên cầm cố hợp với đồ có giá trị mà tạm thời không cần dùng: vàng, đồng hồ, máy ảnh, điện thoại dự phòng.
Vì tài sản phải được giao, cầm cố gần như chỉ áp dụng cho động sản. Nhà đất không thể "giao" theo kiểu mang sang nhà người khác, nên giao dịch dùng nhà đất làm bảo đảm thường là thế chấp. Có trường hợp người cho vay giữ sổ đỏ và gọi đó là cầm sổ đỏ, nhưng tờ giấy chứng nhận không phải là căn nhà; chuyện đó thuộc một danh mục khác trên trang này, về thế chấp giữa cá nhân.
Cầm cố phát sinh hiệu lực từ lúc nào
Hợp đồng cầm cố có hiệu lực từ khi giao kết. Nguyên tắc chung là khi hai bên đã thoả thuận xong, ký giấy hoặc nói miệng rõ ràng, thì hợp đồng ràng buộc họ, trừ khi hai bên thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Bạn không cần ra cơ quan nào để hợp đồng cầm cố một món trang sức có giá trị giữa hai người.
Hiệu lực đối với người thứ ba gắn với việc nắm giữ tài sản. Đây là điểm người ta hay bỏ qua. Cầm cố chỉ thật sự "đứng được" trước người khác, ví dụ một chủ nợ khác của bên cầm cố, kể từ khi bên nhận cầm cố đang nắm giữ tài sản. Nếu bạn ký giấy cầm cố mà không lấy chiếc xe về giữ, thì trước người ngoài, bạn chẳng khác người cho vay không có bảo đảm.
Tài sản phải thuộc quyền sở hữu của bên cầm cố. Bộ luật Dân sự 2015, tại Điều 309, mô tả bên cầm cố giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. Đồ đi mượn, xe thuê, tài sản chung mà người kia không đồng ý đều là rủi ro lớn cho người nhận cầm cố; trường hợp đem đồ của người khác đi cầm đã được các trang khác trong cụm phân tích kỹ ở góc hình sự và đòi lại tài sản.
Nghĩa vụ được bảo đảm phải xác định được. Giấy cầm cố nên ghi rõ khoản vay bao nhiêu, lãi thế nào, hạn trả khi nào. Nếu nghĩa vụ mơ hồ, đến lúc tranh chấp rất khó nói tài sản đang bảo đảm cho cái gì và tới mức nào.
Quyền và nghĩa vụ của hai bên trong một giao dịch cầm cố
Bảng dưới gom các quyền, nghĩa vụ chính mà Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra cho cầm cố, viết lại bằng ngôn ngữ đời thường. Hai bên có thể thoả thuận thêm, miễn không trái luật và không làm mất cân bằng quá mức.
| Vấn đề | Bên cầm cố (người đưa đồ) | Bên nhận cầm cố (người giữ đồ) |
|---|---|---|
| Giao và giữ tài sản | Giao tài sản và giấy tờ kèm theo nếu có thoả thuận | Nắm giữ, bảo quản, giữ gìn tài sản như đồ của mình |
| Dùng tài sản | Có quyền yêu cầu bên kia ngừng dùng nếu việc dùng làm tài sản mất giá trị hoặc giảm giá trị | Không được cho thuê, cho mượn, khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, trừ khi hai bên thoả thuận |
| Định đoạt tài sản | Không được bán, tặng cho món đồ đang cầm cố trừ trường hợp luật cho phép | Không được bán, trao đổi, tặng cho hay dùng tài sản để bảo đảm nghĩa vụ khác |
| Mất, hỏng tài sản | Được bồi thường nếu bên giữ làm mất, hư hỏng | Phải bồi thường thiệt hại nếu làm mất, hư hỏng |
| Khi trả xong nợ | Được nhận lại tài sản và giấy tờ | Phải trả lại tài sản; được thanh toán chi phí bảo quản hợp lý nếu đã thoả thuận |
| Khi đến hạn mà không trả | Vẫn được nhận phần tiền dư sau khi tài sản được xử lý | Được xử lý tài sản theo cách đã thoả thuận hoặc theo luật |
Điều đáng nhớ nhất trong bảng là dòng thứ hai: người giữ đồ không mặc nhiên được dùng đồ. Chiếc xe máy cầm cố mà bị đem đi chạy hằng ngày, hay chiếc máy ảnh bị đem đi chụp thuê, là bên nhận cầm cố đang làm quá quyền của mình nếu không có thoả thuận.
Loại tài sản nào thường được đem cầm cố
Gần như mọi động sản có giá trị và chuyển giao được đều có thể làm tài sản cầm cố. Trong đời sống, các nhóm sau gặp nhiều nhất:
- Vàng, bạc, trang sức: nhỏ gọn, dễ định giá theo trọng lượng và tuổi vàng, dễ cất giữ. Đây là tài sản cầm cố phổ biến nhất giữa người quen.
- Điện thoại, máy tính xách tay, máy ảnh: dễ định giá nhưng mất giá nhanh, và có dữ liệu cá nhân bên trong, nên cần tính chuyện xoá hay khoá dữ liệu trước khi giao.
- Xe máy, ô tô: giá trị lớn, có giấy đăng ký đi kèm. Bên nhận cầm cố nên giữ cả xe lẫn bản chính giấy đăng ký, và kiểm tra người đưa xe đúng là chủ xe.
- Đồng hồ, đồ điện tử gia dụng, nhạc cụ: giá trị phụ thuộc tình trạng, dễ tranh cãi về hao mòn khi trả lại.
- Giấy tờ có giá như sổ tiết kiệm, trái phiếu: cũng là đối tượng cầm cố theo luật, nhưng thường có quy định riêng của tổ chức phát hành nên cần đối chiếu trước.
Ngược lại, giấy tờ tuỳ thân như thẻ căn cước, hộ chiếu không phải là tài sản để cầm cố; luật về căn cước còn cấm cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước. Đem căn cước "đặt" để vay là một thói quen nên bỏ hẳn.
Cầm cố giữa người quen và cầm đồ ở tiệm
Về bản chất pháp lý, cả hai đều là cầm cố tài sản. Điều khác là ai đứng ở phía nhận cầm cố. Một cá nhân cho bạn bè vay rồi giữ đồ làm tin thì chỉ chịu ràng buộc của Bộ luật Dân sự. Còn kinh doanh dịch vụ cầm đồ là ngành nghề kinh doanh có điều kiện về an ninh, trật tự: cơ sở phải đăng ký kinh doanh đúng ngành, được cơ quan công an chứng nhận đủ điều kiện, phải kiểm tra giấy tờ người cầm, lập hợp đồng, ghi chép sổ sách và không được nhận tài sản không rõ nguồn gốc.
Vì vậy cùng là đưa sợi dây chuyền đi vay tiền, đưa cho tiệm có giấy phép thì bạn có một bên đối tác chịu sự quản lý, có hợp đồng in sẵn, có trách nhiệm giữ đồ rõ ràng. Đưa cho người quen thì linh hoạt hơn, lãi có thể thấp hoặc không lãi, nhưng mọi thứ dựa vào sự tử tế và vào tờ giấy hai bên tự viết. Mỗi cách có rủi ro riêng, và hai bài khác trong danh mục này đi sâu vào từng cách.
Một điểm chung quan trọng: dù là người quen hay tiệm, lãi suất thoả thuận cho khoản vay có cầm cố vẫn nằm dưới giới hạn lãi suất của Bộ luật Dân sự. Không có ngoại lệ kiểu "cầm đồ thì lãi tính theo ngày bao nhiêu cũng được". Cách tính cụ thể có một bài riêng trong danh mục.
Khi nào cầm cố chấm dứt và tài sản được trả lại
Nghĩa vụ được thực hiện xong. Bạn trả đủ gốc, lãi và các khoản đã thoả thuận thì cầm cố chấm dứt, bên giữ đồ phải trả lại tài sản cùng giấy tờ kèm theo. Nên làm giấy xác nhận đã trả và đã nhận lại đồ, kể cả giữa người quen.
Hai bên thoả thuận huỷ cầm cố hoặc thay bằng biện pháp khác. Ví dụ người cho vay đồng ý trả lại chiếc xe để bạn đi làm, đổi lại bạn nhờ một người thân đứng ra bảo lãnh. Khi đó nên ghi lại thoả thuận mới, tránh sau này hai bên nhớ khác nhau.
Tài sản cầm cố đã được xử lý. Đến hạn mà không trả, tài sản được bán hoặc chuyển cho bên nhận cầm cố theo cách hai bên đã thống nhất hay theo luật; tiền thu về dùng để trừ nợ, phần dư phải trả lại cho bạn.
Có căn cứ khác theo luật. Một số trường hợp đặc biệt như hợp đồng vay chính bị tuyên vô hiệu cũng ảnh hưởng tới cầm cố. Khi rơi vào tình huống như vậy, nhất là khi số tiền lớn, nên hỏi người làm nghề trước khi tự xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Cầm cố có bắt buộc phải lập thành văn bản không?
Luật không bắt mọi hợp đồng cầm cố giữa cá nhân phải bằng văn bản, nhưng lập văn bản là cách duy nhất để chứng minh nội dung khi tranh chấp. Một tờ giấy ghi tên hai bên, tài sản, khoản vay, hạn trả và chữ ký là đủ dùng cho đa số trường hợp nhỏ.
Cầm cố xe máy cho người quen có phải công chứng không?
Thông thường không bắt buộc công chứng hợp đồng cầm cố xe giữa cá nhân. Hai bên có thể tự nguyện công chứng hoặc nhờ người làm chứng để tăng độ chắc chắn. Điều quan trọng hơn là bên nhận cầm cố giữ xe, giữ bản chính giấy đăng ký và kiểm tra đúng chủ xe.
Có được cầm cố một tài sản cho hai người cùng lúc không?
Cầm cố đòi hỏi giao tài sản cho bên nhận cầm cố giữ, nên một món đồ đã nằm trong tay người này thì không thể cùng lúc nằm trong tay người khác. Nếu cố tình dùng một tài sản để vay nhiều nơi bằng cách gian dối, người làm có thể đối mặt rủi ro hình sự.
Người giữ đồ cầm cố qua đời thì sao?
Nghĩa vụ trả lại tài sản cầm cố không biến mất. Người thừa kế của bên nhận cầm cố tiếp tục giữ tài sản và phải trả lại khi bạn thanh toán xong khoản nợ. Nên chủ động liên hệ gia đình họ sớm, mang theo giấy cầm cố và bằng chứng về khoản vay.
Cầm cố tài sản có phải đăng ký không?
Cầm cố động sản giữa cá nhân thường không phải đăng ký, vì việc nắm giữ tài sản đã đủ để người khác biết. Một số trường hợp luật quy định riêng, như cầm cố tàu bay, tàu biển, thì phải đăng ký. Danh mục đăng ký biện pháp bảo đảm trên trang này giải thích kỹ hơn.
Bên nhận cầm cố có được tính phí giữ đồ không?
Hai bên được thoả thuận về chi phí bảo quản hợp lý, và khi trả lại tài sản, bên nhận cầm cố được thanh toán chi phí đó nếu đã thoả thuận. Nhưng nếu khoản phí thực chất là lãi đội lốt để vượt giới hạn lãi suất, phần vượt có thể bị coi là không có hiệu lực.