Nhà cung cấp có thể nhận thế chấp hàng trong kho hoặc máy móc của khách sỉ để bảo đảm công nợ, nhưng chỉ nên nhận khi đã kiểm tài sản chưa bị thế chấp cho ngân hàng hay người khác, lập hợp đồng thế chấp bằng văn bản mô tả rõ tài sản, và đăng ký biện pháp bảo đảm để có hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Với hàng hoá luân chuyển, khách vẫn được bán hàng trong kinh doanh, nên hợp đồng phải giữ được giá trị tài sản ở mức đã thoả thuận chứ không chỉ chụp ảnh kho một lần.
Đề nghị này thường đến khi khách đã nợ khá nhiều và muốn được tiếp tục giao hàng. Đó là thời điểm nhạy cảm: nhận đúng cách thì khoản nợ an toàn hơn hẳn, nhận sai cách thì bạn tưởng có bảo đảm trong khi thực ra không có gì. Bài này đi theo các bước người cung cấp hàng nên làm trước khi đồng ý.
Hai loại tài sản, hai cách nghĩ khác nhau
Máy móc, thiết bị là tài sản cố định, nằm yên một chỗ, có nhãn hiệu, số seri, ít thay đổi theo thời gian ngoài hao mòn. Nhận thế chấp máy móc gần với nhận thế chấp xe: kiểm giấy tờ nguồn gốc, kiểm tình trạng, mô tả theo seri, đăng ký. Rủi ro chính là máy mất giá nhanh, bị di dời hoặc đã bị thế chấp trước.
Hàng trong kho là chuyện khác. Đó là hàng hoá luân chuyển: hôm nay có một nghìn bao xi măng, tuần sau còn ba trăm, rồi lại nhập thêm. Bộ luật Dân sự cho phép bên thế chấp bán, thay thế hàng hoá luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nhưng phải bảo đảm giá trị hàng hoá đúng như thoả thuận. Nghĩa là bạn không nắm từng bao xi măng, mà nắm một "khối hàng" có giá trị tối thiểu.
Hiểu sự khác biệt này giúp bạn viết hợp đồng đúng. Với máy móc, mô tả từng chiếc là đủ. Với hàng trong kho, hợp đồng phải nói rõ loại hàng, nơi lưu, giá trị tối thiểu phải duy trì, cách kiểm kê, và việc khách phải bổ sung hàng khi giá trị xuống dưới mức đó.
Kiểm gì trước khi đồng ý nhận thế chấp
Phần lớn các vụ nhận thế chấp vô ích đều hỏng ở bước này, vì người nhận tin lời khách mà không kiểm.
- Tài sản có thuộc quyền sở hữu của khách không: hoá đơn mua máy, hợp đồng mua, chứng từ nhập hàng; hàng ký gửi của nhà cung cấp khác trong kho khách không phải tài sản của khách.
- Tài sản đã bị đăng ký biện pháp bảo đảm cho ai chưa: tra cứu trên hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm; doanh nghiệp vay ngân hàng thường đã thế chấp toàn bộ hàng tồn kho và máy móc.
- Máy móc có đang thuê tài chính hoặc mua trả chậm có bảo lưu quyền sở hữu không; nếu có, khách chưa phải chủ sở hữu.
- Tình trạng thật: máy còn chạy không, hàng còn hạn dùng không, có bị lỗi mốt hay hư hỏng do lưu kho.
- Nơi lưu giữ: kho của khách hay kho thuê; nếu kho thuê, chủ kho có thể có quyền cầm giữ khi khách nợ tiền thuê.
- Nếu khách là hộ kinh doanh, tài sản có phải tài sản chung của vợ chồng không, có cần người còn lại cùng ký không.
Kết quả tra cứu đăng ký là bằng chứng rất có giá trị. Nếu tài sản đã thế chấp cho ngân hàng, bạn vẫn có thể nhận thế chấp tiếp theo thứ tự ưu tiên sau, nhưng phải hiểu rằng khi xử lý, ngân hàng được trả trước.
Cầm cố hay thế chấp hàng, máy của khách
Hai biện pháp này khác nhau ở chỗ ai giữ tài sản. Lựa chọn phụ thuộc vào việc khách có cần dùng tài sản đó để kinh doanh tiếp hay không.
| Tiêu chí | Cầm cố (bạn giữ tài sản) | Thế chấp (khách vẫn giữ) |
|---|---|---|
| Ai giữ tài sản | Nhà cung cấp hoặc kho do hai bên chỉ định | Khách tiếp tục sử dụng, kinh doanh |
| Hiệu lực đối kháng | Từ khi bạn nắm giữ tài sản | Thường từ khi đăng ký |
| Hợp với | Hàng tồn chậm bán, máy dự phòng khách không dùng tới | Máy đang chạy sản xuất, hàng đang bán hằng ngày |
| Gánh nặng cho bạn | Phải bảo quản, chịu trách nhiệm nếu hư hỏng do lỗi | Phải kiểm tra định kỳ, theo dõi giá trị |
| Rủi ro chính | Chi phí kho bãi, hàng mất giá trong lúc giữ | Khách bán hàng, di dời máy mà không bổ sung |
Nhiều trường hợp kết hợp: một phần hàng tồn chậm bán được cầm cố tại kho do bạn kiểm soát, máy móc đang chạy được thế chấp, cùng bảo đảm cho một khoản nợ.
Lập hợp đồng và đăng ký: các bước
Thế chấp động sản như máy móc, hàng hoá giữa hai bên làm ăn không bắt buộc công chứng như nhà đất, nhưng cần làm chặt chẽ:
- Đối chiếu và chốt số công nợ hiện tại bằng văn bản có chữ ký của khách, để biết chính xác khoản được bảo đảm.
- Lập hợp đồng thế chấp ghi rõ nghĩa vụ được bảo đảm (khoản nợ hiện có, có bao gồm khoản phát sinh sau không, trần số tiền), tài sản (seri máy, loại hàng, nơi lưu, giá trị tối thiểu), quyền kiểm tra của bạn, nghĩa vụ bổ sung tài sản, trường hợp xử lý tài sản và phương thức xử lý.
- Kèm phụ lục danh mục tài sản, ảnh chụp, biên bản kiểm kê tại thời điểm ký.
- Đăng ký biện pháp bảo đảm tại hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm theo quy định hiện hành; giữ kết quả đăng ký.
- Thoả thuận lịch kiểm kê định kỳ và quyền kiểm tra đột xuất có báo trước.
- Khi khách trả xong nợ, làm thủ tục xoá đăng ký để không gây cản trở cho khách vay vốn nơi khác.
Phí và thời hạn đăng ký thay đổi theo từng giai đoạn; nên kiểm trên cổng đăng ký chính thức tại thời điểm làm thủ tục thay vì dựa vào thông tin cũ.
Định giá tài sản và mức nợ nên cho
Nhận thế chấp xong không có nghĩa là có thể cho nợ bằng đúng giá trị tài sản. Khi phải xử lý, hàng tồn thường chỉ bán được với giá thấp hơn giá nhập, máy móc cũ bán lại mất giá mạnh, chưa kể chi phí tháo dỡ, vận chuyển, lưu kho và thời gian chờ. Vì vậy người nhận bảo đảm luôn để một khoảng an toàn giữa giá trị tài sản và số nợ.
Ví dụ giả định: kho của khách có hàng trị giá 500 triệu đồng theo giá nhập. Nếu phải bán gấp, có thể chỉ thu được khoảng sáu, bảy phần mười. Nếu tài sản này đã thế chấp cho ngân hàng một khoản 200 triệu đăng ký trước, phần còn lại cho bạn càng mỏng. Một mức nợ hợp lý trong tình huống đó thấp hơn nhiều so với con số 500 triệu mà khách đưa ra.
Với máy móc, hãy hỏi giá bán lại trên thị trường máy cũ thay vì nhìn hoá đơn mua mới. Máy chuyên dụng cho một ngành hẹp có thể rất khó tìm người mua, nên giá trị bảo đảm thực tế thấp hơn máy phổ thông cùng giá.
Nếu không tự định giá được, hai bên có thể thuê tổ chức thẩm định giá. Chi phí này đáng bỏ ra khi khoản nợ lớn, vì nó vừa giúp bạn quyết định đúng, vừa là căn cứ khi phải xử lý tài sản sau này.
Giữ giá trị bảo đảm sau khi ký
Kiểm kê định kỳ là bắt buộc trên thực tế. Với hàng luân chuyển, hợp đồng chỉ có giá trị khi bạn biết kho đang có gì. Kiểm kê hằng tháng hoặc hằng quý, lập biên bản có chữ ký khách, là cách phát hiện sớm khi giá trị xuống dưới mức thoả thuận.
Yêu cầu bổ sung khi giá trị giảm. Hợp đồng nên có điều khoản khách phải bổ sung hàng hoặc tài sản khác, hoặc trả bớt nợ, khi giá trị xuống dưới ngưỡng. Không có điều khoản này, bạn chỉ còn cách đứng nhìn kho vơi dần.
Theo dõi máy móc bị di dời. Máy thế chấp có thể bị bán, bị chuyển sang xưởng khác. Hợp đồng nên buộc khách thông báo trước khi di dời và cấm bán khi chưa có sự đồng ý của bạn.
Dừng giao hàng khi khách vi phạm. Thế chấp không có nghĩa là mở hạn mức không giới hạn. Nếu khách không cho kiểm kê hoặc không bổ sung tài sản, bạn có quyền dừng giao hàng theo thoả thuận và chuẩn bị xử lý tài sản.
Những sai lầm khiến thế chấp thành vô ích
Sai lầm phổ biến nhất là ký một tờ "cam kết thế chấp hàng trong kho" không mô tả tài sản, không đăng ký. Khi khách vỡ nợ, ngân hàng của khách đã đăng ký thế chấp toàn bộ hàng tồn kho từ trước, và tờ cam kết của bạn gần như không có giá trị ưu tiên.
Sai lầm thứ hai là nhận thế chấp hàng mà khách không sở hữu, như hàng ký gửi của nhà cung cấp khác, hàng nhận gia công của khách hàng khác. Đến lúc xử lý, chủ sở hữu thật tới đòi, và bạn không có quyền gì với lô hàng đó.
Sai lầm thứ ba là tự ý tới chở hàng hoặc tháo máy khi khách chậm trả. Kể cả có hợp đồng thế chấp, việc xử lý tài sản phải theo trình tự: thông báo xử lý, thoả thuận phương thức, nếu khách không giao thì yêu cầu toà án. Thu giữ bằng sức mạnh có thể biến bạn thành bên vi phạm.
Nếu khoản nợ lớn và khách có nhiều chủ nợ, việc thiết kế hợp đồng thế chấp sao cho đứng vững là việc kỹ thuật. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà điều khoản về giá trị tối thiểu và quyền kiểm kê trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Hàng đã thế chấp cho ngân hàng có nhận thế chấp tiếp được không?
Về nguyên tắc, một tài sản có thể bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ nếu giá trị đủ và hợp đồng thế chấp trước không cấm. Thứ tự ưu tiên thường theo thứ tự đăng ký, nên ngân hàng đăng ký trước được trả trước, bạn nhận phần còn lại.
Khách bán hết hàng thế chấp rồi thì sao?
Với hàng luân chuyển, khách được bán trong kinh doanh nhưng phải giữ giá trị như thoả thuận, thường bằng cách nhập hàng thay thế. Nếu khách bán mà không bổ sung, đó là vi phạm hợp đồng; bạn có thể yêu cầu bổ sung, trả nợ trước hạn hoặc xử lý tài sản còn lại.
Thế chấp máy móc có cần công chứng không?
Thế chấp máy móc giữa các bên kinh doanh không bắt buộc công chứng như nhà đất, trừ khi các bên muốn hoặc văn bản chuyên ngành yêu cầu. Việc quan trọng hơn là lập văn bản rõ ràng và đăng ký để có hiệu lực đối kháng.
Có nên nhận thế chấp hàng dễ hỏng như nông sản, thực phẩm không?
Rủi ro cao vì giá trị giảm nhanh và khó kiểm kê. Nếu phải nhận, nên chọn cầm cố tại kho có điều kiện bảo quản, giới hạn thời gian ngắn, và thoả thuận rõ quyền xử lý sớm khi hàng có nguy cơ hư hỏng.
Khách là hộ kinh doanh thì có đăng ký thế chấp máy móc được không?
Được. Hộ kinh doanh vẫn có thể thế chấp tài sản của chủ hộ hoặc thành viên. Hồ sơ đăng ký ghi bên thế chấp là cá nhân sở hữu tài sản. Nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng, nên có chữ ký của cả hai người.
Đăng ký thế chấp xong, khách trả hết nợ thì ai xoá đăng ký?
Bên nhận bảo đảm hoặc bên bảo đảm đều có thể yêu cầu xoá theo thủ tục quy định, thường kèm văn bản xác nhận nghĩa vụ đã chấm dứt. Nhà cung cấp nên chủ động phối hợp xoá đăng ký ngay để giữ quan hệ và tránh tranh chấp sau này.