Xử lý tài sản bảo đảm là quyền của bên nhận bảo đảm (người nhận cầm cố, thế chấp…) được tự thu hồi nợ từ chính tài sản đó theo cách đã thoả thuận hoặc luật định, khi bên kia không trả đúng hạn; không cần bản án nếu bên giữ tài sản hợp tác. Cưỡng chế thi hành án là biện pháp của nhà nước, do chấp hành viên thực hiện dựa trên một bản án hay quyết định đã có hiệu lực, áp lên bất kỳ tài sản nào của người phải thi hành án trừ loại luật cấm.
Một bên là con đường tự lực có sẵn từ lúc giao dịch, một bên là con đường công quyền chỉ mở ra sau khi kiện xong. Phân biệt hai con đường giúp người cho vay, người bán chịu hiểu vì sao lấy bảo đảm từ đầu đáng công, và cũng giúp người đi vay hiểu bên kia được làm gì và không được làm gì khi họ trễ hạn.
So sánh hai con đường thu hồi
Bảng dưới đặt hai con đường cạnh nhau theo những điểm quyết định tốc độ và khả năng thu hồi.
| Điểm so sánh | Xử lý tài sản bảo đảm | Cưỡng chế thi hành án dân sự |
|---|---|---|
| Điều kiện mở ra | Đến hạn mà bên có nghĩa vụ không trả, hoặc trường hợp xử lý trước hạn theo thoả thuận, luật định | Có bản án, quyết định có hiệu lực; hết thời hạn tự nguyện; người phải thi hành có điều kiện mà không thi hành |
| Ai tiến hành | Bên nhận bảo đảm, theo thoả thuận; có thể thuê tổ chức đấu giá | Chấp hành viên của cơ quan thi hành án dân sự |
| Tài sản nào | Chỉ tài sản đã dùng để bảo đảm | Bất kỳ tài sản, thu nhập nào của người phải thi hành án, trừ loại không được kê biên |
| Cách xử lý | Bán đấu giá, bên nhận bảo đảm tự bán, nhận chính tài sản thay cho nghĩa vụ, hoặc cách khác đã thoả thuận | Khấu trừ tài khoản, trừ vào thu nhập, kê biên và bán đấu giá tài sản, buộc giao vật, buộc làm hoặc không làm việc nhất định |
| Có cần ra toà | Không, nếu bên giữ tài sản giao để xử lý | Phải có bản án hoặc quyết định trước đó |
| Quyền ưu tiên | Được thanh toán trước từ tài sản bảo đảm nếu biện pháp đã có hiệu lực đối kháng | Không có ưu tiên riêng với tài sản cụ thể, trừ khi chủ nợ đồng thời là người nhận bảo đảm |
Một chủ nợ có thể đi cả hai đường: xử lý tài sản bảo đảm trước, phần còn thiếu thì khởi kiện đòi như một khoản nợ thường và thi hành án với tài sản khác.
Xử lý tài sản bảo đảm: những việc bên nhận bảo đảm được làm
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thoả thuận phương thức xử lý tài sản bảo đảm: bán đấu giá, bên nhận bảo đảm tự bán, bên nhận bảo đảm nhận chính tài sản để thay thế cho việc thực hiện nghĩa vụ, hoặc phương thức khác. Không có thoả thuận thì tài sản được bán đấu giá, trừ trường hợp luật khác quy định. Trước khi xử lý, bên nhận bảo đảm phải thông báo về việc xử lý cho bên bảo đảm và những bên cùng nhận bảo đảm khác, theo cách thức và thời hạn hợp lý mà luật và văn bản hướng dẫn yêu cầu.
Nếu tài sản đang nằm trong tay bên nhận bảo đảm (như cầm cố vàng, xe), việc xử lý khá thẳng. Nếu tài sản đang do bên thế chấp giữ, họ có nghĩa vụ giao tài sản để xử lý. Bên nhận bảo đảm được thu giữ tài sản theo thoả thuận và quy định hướng dẫn, nhưng phải công khai, không dùng vũ lực, không đe doạ, không xâm phạm chỗ ở, không làm mất trật tự.
Khi bán xong, tiền thu được dùng thanh toán chi phí xử lý và nghĩa vụ được bảo đảm theo thứ tự ưu tiên; phần dư phải trả lại cho bên bảo đảm. Nếu tiền bán không đủ, phần còn thiếu trở thành nghĩa vụ không có bảo đảm. Chi tiết các bước thông báo, định giá, bàn giao được viết ở danh mục xử lý tài sản bảo đảm của trang.
Cưỡng chế thi hành án: khi không có bảo đảm, hoặc khi bên kia không chịu giao
Chủ nợ không có biện pháp bảo đảm muốn thu hồi bằng biện pháp cưỡng chế thì phải đi qua toà trước: khởi kiện, có bản án hoặc quyết định công nhận hoà giải thành có hiệu lực, rồi nộp đơn yêu cầu thi hành án trong thời hiệu luật định. Người phải thi hành có một thời hạn tự nguyện. Hết hạn mà họ có điều kiện nhưng không thi hành, chấp hành viên mới áp dụng biện pháp cưỡng chế.
Bên nhận bảo đảm cũng có lúc phải đi đường này. Khi bên thế chấp giấu tài sản, không giao, hoặc tranh chấp về hiệu lực hợp đồng, bên nhận bảo đảm khởi kiện yêu cầu toà buộc giao tài sản để xử lý hoặc tuyên xử lý tài sản bảo đảm. Bản án đó sau đó được thi hành qua cơ quan thi hành án, và quyền ưu tiên với tài sản bảo đảm vẫn được giữ.
Ưu điểm của cưỡng chế là sức mạnh nhà nước: chấp hành viên có thể yêu cầu ngân hàng khấu trừ tài khoản, cơ quan trả lương khấu trừ thu nhập, kê biên tài sản. Nhược điểm là thời gian: từ lúc khởi kiện tới lúc cầm tiền có thể rất lâu, và nếu người phải thi hành án không còn tài sản thì bản án vẫn nằm đó. Phần biện pháp cưỡng chế chi tiết thuộc chuyên trang thi hành án dân sự.
Ranh giới không được vượt: tự xử lý khác "siết nợ"
Có quyền xử lý không có nghĩa là có quyền dùng sức mạnh. Kể cả khi hợp đồng ghi rõ quyền thu giữ, việc dùng người tới đe doạ, chặn cửa, khiêng đồ, lấy xe giữa đường là hành vi trái luật, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ tính chất. Bên giữ tài sản không giao thì đường đúng là ra toà.
Không có biện pháp bảo đảm thì càng không có quyền tự lấy tài sản. Chủ nợ thường mà tự tới lấy tài sản của con nợ để trừ nợ là xâm phạm quyền sở hữu. Dù số nợ có thật, hành vi này có thể khiến chủ nợ từ người có quyền thành người vi phạm.
Các hình thức gây áp lực bằng danh dự cũng bị cấm. Đăng ảnh, thông tin cá nhân của người nợ lên mạng, gọi điện quấy rối người thân, bôi nhọ là những cách đòi nợ trái pháp luật, có thể dẫn tới trách nhiệm về xâm phạm danh dự, đời tư.
Nhận chính tài sản phải tính đúng giá trị. Nếu thoả thuận nhận chính tài sản để thay nghĩa vụ, giá trị tài sản phải được xác định hợp lý. Giá trị lớn hơn khoản nợ thì phần chênh lệch phải trả lại; không được dùng điều khoản này để "nuốt" tài sản lớn với khoản nợ nhỏ.
Khi nhiều người cùng đòi một tài sản: ai được trả trước
Thứ tự ưu tiên là chỗ biện pháp bảo đảm thể hiện giá trị rõ nhất. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về thứ tự ưu tiên thanh toán giữa các bên cùng nhận bảo đảm, có thể hình dung như sau:
- Các biện pháp bảo đảm đã phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba (do đăng ký hoặc do bên nhận bảo đảm nắm giữ tài sản) xếp theo thứ tự thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng: ai sớm hơn được trả trước.
- Nếu có biện pháp đã có hiệu lực đối kháng và có biện pháp chưa có, biện pháp đã có hiệu lực đối kháng được thanh toán trước.
- Giữa các biện pháp đều chưa có hiệu lực đối kháng, thứ tự xác định theo thời điểm xác lập biện pháp bảo đảm.
- Các bên cùng nhận bảo đảm có thể thoả thuận thay đổi thứ tự ưu tiên với nhau, nhưng không được làm ảnh hưởng tới quyền của người khác không tham gia thoả thuận.
- Chủ nợ không có biện pháp bảo đảm với tài sản đó chỉ được chia phần còn lại sau khi các bên nhận bảo đảm đã được thanh toán trong phạm vi bảo đảm, theo quy định về thi hành án hoặc phá sản tuỳ trường hợp.
Vì thế, cùng một chiếc xe hay một mảnh đất, người nhận thế chấp đã đăng ký thường đứng trước người nhận thế chấp chỉ ký giấy tay, và cả hai đứng trước người bán chịu không lấy bảo đảm gì. Thứ tự cụ thể trong một vụ thi hành án còn tính tới các khoản chi phí và nghĩa vụ ưu tiên do luật thi hành án quy định.
Ví dụ giả định: hai chủ nợ, một xưởng đồ gỗ
Ví dụ giả định: chủ một xưởng đồ gỗ ở Đồng Nai nợ hai người. Anh Khoa cho vay có hợp đồng thế chấp chiếc xe tải của xưởng, đã công chứng và đăng ký. Chị Vy bán gỗ chịu cho xưởng, chỉ có hoá đơn và biên bản đối chiếu công nợ. Xưởng ngừng hoạt động, chủ xưởng không trả ai.
Anh Khoa gửi thông báo xử lý tài sản bảo đảm, chủ xưởng đồng ý giao xe; hai bên thuê tổ chức đấu giá bán xe, anh Khoa lấy đủ tiền gốc và lãi trong phạm vi bảo đảm, phần dư trả lại chủ xưởng. Không ai phải ra toà. Chị Vy không có tài sản nào trong tay, phải khởi kiện đòi tiền hàng, chờ bản án có hiệu lực, rồi yêu cầu thi hành án. Khi đó tài sản còn lại của xưởng có thể đã không còn nhiều, và chị phải cạnh tranh cùng các chủ nợ khác.
Ví dụ cho thấy giá trị của biện pháp bảo đảm không nằm ở chỗ "chắc thắng kiện", mà ở chỗ có thể không cần kiện và đứng trước những người khác. Nếu số tiền bạn sắp cho vay hay bán chịu đủ lớn để mất là đau, hãy tính tới chuyện lấy bảo đảm ngay từ đầu. Khi đã tới bước phải chọn đường xử lý, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để soát lại hợp đồng bảo đảm và thứ tự các bước trước khi gửi thông báo.
Câu hỏi thường gặp
Bên nhận thế chấp có được tự bán tài sản mà không cần toà không?
Được, nếu hợp đồng có thoả thuận về việc bên nhận bảo đảm tự bán hoặc các bên đồng ý phương thức đó, và bên giữ tài sản giao tài sản để xử lý. Việc bán phải tuân thủ thông báo, định giá hợp lý và trả lại phần dư cho bên bảo đảm.
Tài sản bảo đảm bị chủ nợ khác yêu cầu thi hành án thì người nhận bảo đảm mất quyền không?
Không mất. Khi cơ quan thi hành án kê biên, xử lý tài sản đang bảo đảm, người nhận bảo đảm hợp lệ được ưu tiên thanh toán từ tiền bán tài sản đó trong phạm vi nghĩa vụ được bảo đảm, sau các khoản chi phí theo luật định.
Tiền bán tài sản bảo đảm không đủ trả nợ thì phần còn lại đòi thế nào?
Phần còn thiếu trở thành khoản nợ không có bảo đảm. Bên nhận bảo đảm tiếp tục yêu cầu bên vay trả; nếu không trả, có thể khởi kiện và yêu cầu thi hành án với tài sản, thu nhập khác của họ như mọi chủ nợ khác.
Có bản án rồi thì có được tự tới lấy tài sản của bên thua không?
Không. Bản án cho bạn quyền yêu cầu thi hành, còn việc cưỡng chế do chấp hành viên thực hiện. Tự tới lấy tài sản, kể cả khi đã thắng kiện, vẫn có thể bị coi là hành vi trái pháp luật.
Người vay đã chết thì xử lý tài sản bảo đảm thế nào?
Biện pháp bảo đảm vẫn gắn với tài sản. Bên nhận bảo đảm thông báo cho người thừa kế hoặc người quản lý di sản và xử lý theo thoả thuận; nếu không thống nhất được thì yêu cầu toà giải quyết. Nghĩa vụ trả nợ do người thừa kế thực hiện trong phạm vi di sản.
Nên chọn bán đấu giá hay nhận chính tài sản?
Bán đấu giá minh bạch, giảm tranh chấp về giá nhưng tốn thời gian và chi phí. Nhận chính tài sản nhanh hơn nhưng dễ bị khiếu nại nếu giá trị không được xác định hợp lý. Với tài sản giá trị lớn, nên định giá độc lập và có văn bản thống nhất của hai bên.