Trong thời gian bảo lưu quyền sở hữu, bên mua được sử dụng tài sản, hưởng hoa lợi, lợi tức và chịu rủi ro về tài sản, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Nghĩa là món đồ vẫn đứng tên người bán, nhưng nếu nó bị cháy, bị trộm hay hư hỏng không do lỗi ai, người mua thường vẫn phải trả nốt tiền. Đây là quy tắc của Bộ luật Dân sự 2015 cho biện pháp bảo lưu quyền sở hữu.
Nhiều người mua trả dần nghĩ ngược lại: "chưa phải của mình thì mất là người bán chịu". Hiểu sai chỗ này có thể làm bạn ngừng trả rồi bị đòi cả gốc lẫn bồi thường. Bài giải thích vì sao luật chọn cách chia rủi ro như vậy, bên mua được làm gì và không được làm gì với món đồ, chuyện gì xảy ra khi bên mua đem bán hay cầm cố món đồ chưa trả hết, và cách hai bên thoả thuận để chia rủi ro công bằng hơn.
Vì sao người chưa là chủ lại chịu rủi ro
Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự là chủ sở hữu chịu rủi ro về tài sản của mình. Bảo lưu quyền sở hữu là một ngoại lệ có chủ đích. Khi bán có bảo lưu, người bán giữ quyền sở hữu chỉ để bảo đảm được thanh toán, còn toàn bộ việc dùng, giữ, khai thác món đồ đã nằm trong tay người mua. Người bán không ở gần tài sản, không kiểm soát được việc nó được dùng ra sao, cất ở đâu.
Vì vậy luật đặt rủi ro vào người đang thực sự nắm giữ và hưởng lợi. Nếu không, người mua có thể dùng món đồ hết công suất rồi viện cớ hỏng hóc để ngừng trả, còn người bán thì thu về một tài sản đã xuống cấp. Quy tắc này cũng giống với cách luật xử lý mua trả chậm, trả dần: bên mua có quyền sử dụng tài sản và chịu rủi ro trong thời gian sử dụng, trừ khi có thoả thuận khác.
Chữ "trừ khi có thoả thuận khác" quan trọng. Hai bên hoàn toàn có thể thoả thuận người bán chịu rủi ro, chia đôi rủi ro, hoặc bắt buộc mua bảo hiểm. Không thoả thuận gì thì quy tắc mặc định áp dụng, và người mua là người gánh.
Bên mua được làm gì và phải làm gì trong thời gian bảo lưu
Được sử dụng. Bên mua dùng món đồ theo đúng công dụng: chạy máy, ở trong căn phòng có bộ nội thất, chạy xe đi làm. Người bán không được đòi lại chỉ vì bên mua dùng nhiều, miễn là bên mua vẫn trả đúng kỳ.
Được hưởng hoa lợi, lợi tức. Máy bơm tưới vườn tạo ra mùa vụ, máy may tạo ra hàng gia công, xe tải nhỏ chở hàng thuê: thu nhập đó thuộc bên mua, không phải chia cho người bán.
Phải giữ gìn, bảo quản. Dùng đúng cách, bảo dưỡng theo hướng dẫn, không để tài sản xuống cấp vì cẩu thả. Khi người bán phải đòi lại, giá trị hao mòn do sử dụng được trừ vào số tiền hoàn cho bên mua; hư hỏng do lỗi còn có thể phải bồi thường riêng.
Không được định đoạt. Bên mua chưa là chủ nên không có quyền bán, tặng, trao đổi, cầm cố, thế chấp, góp vốn bằng món đồ. Muốn làm những việc đó, phải trả đủ tiền hoặc được người bán đồng ý bằng văn bản.
Nên báo khi có sự cố. Món đồ bị mất, bị hỏng nặng, bị cơ quan nhà nước tạm giữ, bên mua nên báo cho người bán sớm. Im lặng rồi ngừng trả là cách tệ nhất, vì nó làm người bán nghĩ tới chuyện bị chiếm đoạt.
Từng loại sự cố: ai chịu theo quy tắc mặc định
Bảng dưới áp quy tắc mặc định, tức là hai bên không có thoả thuận khác về rủi ro, vào những sự cố hay gặp. Mỗi vụ việc thật còn phụ thuộc chứng cứ và hợp đồng cụ thể.
| Sự cố | Ai chịu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cháy nhà, lũ cuốn trôi, sét đánh làm hỏng tài sản | Bên mua chịu rủi ro, vẫn phải trả đủ tiền | Nếu có bảo hiểm thì bên mua yêu cầu công ty bảo hiểm chi trả theo hợp đồng bảo hiểm |
| Tài sản bị trộm | Bên mua chịu rủi ro | Trình báo công an; nếu tìm lại được, tài sản vẫn tiếp tục trong tình trạng bảo lưu |
| Hỏng do lỗi sản xuất, lỗi lắp đặt của bên bán | Bên bán chịu trách nhiệm về chất lượng, bảo hành | Đây không phải rủi ro mà là nghĩa vụ bảo đảm chất lượng của người bán |
| Hỏng do bên mua dùng sai cách, quá tải | Bên mua chịu, và có thể phải bồi thường nếu tài sản bị đòi lại | Khác với hao mòn bình thường do sử dụng |
| Cơ quan nhà nước tạm giữ do bên mua vi phạm | Bên mua chịu hậu quả | Người bán có thể làm thủ tục chứng minh quyền sở hữu khi cần |
| Người bán giao chậm, tài sản hỏng trước khi giao | Bên bán chịu | Rủi ro chỉ chuyển sang bên mua khi bên mua đã nhận tài sản |
Dòng thứ ba hay bị trộn lẫn với rủi ro. Máy hỏng vì linh kiện kém hay lắp sai là chuyện người bán phải sửa, đổi hoặc chịu trách nhiệm theo hợp đồng và luật bảo vệ người tiêu dùng; bên mua không mất quyền đòi bảo hành chỉ vì đang trả góp.
Ví dụ giả định: chiếc máy bơm sau mùa lũ
Một hộ trồng rau ở Nghệ An mua máy bơm nước của cửa hàng vật tư nông nghiệp trong xã, trả trước một phần, phần còn lại chia làm sáu tháng, hợp đồng ghi cửa hàng giữ quyền sở hữu tới khi trả đủ. Tới tháng thứ tư, nước lũ tràn vào vườn, máy bị ngập bùn và hỏng mô tơ. Hộ trồng rau cho rằng máy vẫn là của cửa hàng nên cửa hàng phải chịu.
Áp quy tắc mặc định, rủi ro thuộc về bên mua vì máy đang trong tay họ và lũ là sự kiện không do lỗi bên bán. Hộ trồng rau vẫn phải trả hai tháng còn lại. Nếu hợp đồng có điều khoản chia rủi ro khi thiên tai, hoặc hộ đã mua bảo hiểm cho máy, kết quả sẽ khác. Trường hợp mô tơ hỏng vì lỗi kỹ thuật có sẵn chứ không phải do ngập, đó là chuyện bảo hành, cửa hàng phải sửa.
Trong thực tế, nhiều cửa hàng ở nông thôn chọn cách mềm mỏng: hỗ trợ sửa với giá vốn, giãn thêm vài kỳ để giữ khách. Đó là thiện chí, không phải nghĩa vụ. Biết rõ quy tắc giúp hai bên nói chuyện trên cùng một nền, thay vì mỗi người tin một kiểu rồi giận nhau.
Khi bên mua đem bán, cầm cố món đồ chưa trả hết
Đây là tình huống làm người bán mất ngủ nhất. Bên mua không có quyền định đoạt, nhưng món đồ đang trong tay họ, và người ngoài nhìn vào không biết nó còn đang bảo lưu. Chuyện gì xảy ra phụ thuộc phần lớn vào việc người bán đã đăng ký biện pháp bảo lưu hay chưa.
Nếu đã đăng ký, bảo lưu có hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Người mua lại hay người nhận cầm cố có trách nhiệm tra cứu trước khi giao dịch; khi họ không tra, người bán ban đầu có cơ sở mạnh để đòi lại tài sản. Nếu chưa đăng ký, với động sản không phải đăng ký quyền sở hữu, người thứ ba ngay tình đã trả tiền để có món đồ thường được pháp luật bảo vệ. Khi đó người bán khó đòi lại tài sản và chỉ còn quyền đòi bên mua trả tiền, bồi thường thiệt hại.
Với bên mua, bán hay cầm cố món đồ chưa trả hết không chỉ là vi phạm hợp đồng. Nếu có thủ đoạn gian dối, bỏ trốn hoặc dùng tiền vào mục đích bất hợp pháp để không trả, hành vi có thể bị cơ quan có thẩm quyền xem xét dưới góc độ hình sự. Bài này không đi vào chuyện đó; điều cần biết là ranh giới giữa nợ dân sự và vi phạm hình sự nằm ở ý định chiếm đoạt, và ranh giới ấy do cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá.
Lối ra đúng khi bên mua cần tiền gấp là nói chuyện với người bán: xin giãn kỳ trả, đề nghị trả lại tài sản để thanh lý hợp đồng, hoặc được đồng ý bán cho người khác rồi dùng tiền bán trả hết nợ trước khi giao hàng.
Chia rủi ro công bằng hơn bằng thoả thuận
Quy tắc mặc định đặt hết rủi ro lên bên mua. Hai bên có thể điều chỉnh bằng những điều khoản sau trong hợp đồng mua bán có bảo lưu:
- Bắt buộc mua bảo hiểm tài sản: bên mua mua bảo hiểm cháy nổ, trộm cắp hoặc bảo hiểm vật chất xe, người thụ hưởng là người bán trong phạm vi số tiền còn nợ.
- Chia rủi ro theo tỉ lệ đã trả: nếu tài sản mất do sự kiện bất khả kháng, phần chưa trả được giảm theo một tỉ lệ hai bên chọn.
- Quy định cách báo sự cố: thời hạn báo, chứng cứ cần gửi, để người bán biết sớm và cùng xử lý.
- Quy định giãn kỳ khi gặp biến cố: bên mua ốm nặng, mất việc, thiên tai làm mất mùa thì được hoãn một số kỳ có điều kiện, thay vì bị đòi lại tài sản ngay.
- Cách tính giá trị hao mòn: ghi trước cách tính khi người bán đòi lại tài sản, tránh mỗi bên tự đưa ra một con số.
Với người mua là hộ nông dân, hộ kinh doanh nhỏ, điều khoản giãn kỳ khi gặp biến cố thường có giá trị thực tế hơn mọi điều khoản phạt.
Bên mua qua đời hoặc mất khả năng trả
Bảo lưu quyền sở hữu không chấm dứt khi bên mua qua đời. Nghĩa vụ trả tiền chuyển cho người thừa kế trong phạm vi di sản, cùng với quyền tiếp tục sử dụng tài sản. Người thừa kế có thể chọn trả nốt để nhận quyền sở hữu, hoặc thoả thuận trả lại tài sản cho người bán để thanh lý hợp đồng, nhận lại phần tiền đã trả sau khi trừ hao mòn.
Nếu bên mua còn sống nhưng mất khả năng trả, hai bên nên ngồi lại sớm. Người bán có quyền đòi lại tài sản, nhưng thu hồi một món đồ đã cũ chưa chắc có lợi hơn việc giãn kỳ để thu đủ tiền. Thoả thuận mới nên lập thành văn bản, ghi rõ lịch trả mới hoặc việc trả lại tài sản, tình trạng tài sản lúc giao lại và số tiền hoàn.
Những vụ có giá trị lớn, có người thứ ba đã mua lại tài sản, hoặc có dấu hiệu bên kia cố ý chiếm đoạt thì nên tìm người làm nghề luật xem hồ sơ trước khi hành động. Bạn có thể chuẩn bị sẵn hợp đồng, lịch trả, chứng cứ đăng ký rồi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình đang ở thế nào và nên đi bước nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Mua trả góp có bảo lưu quyền sở hữu mà đồ bị trộm thì có phải trả tiếp không?
Theo quy tắc mặc định của Bộ luật Dân sự, bên mua chịu rủi ro về tài sản trong thời gian bảo lưu, nên thường vẫn phải trả tiếp, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Nếu đã mua bảo hiểm trộm cắp, bên mua yêu cầu công ty bảo hiểm chi trả theo hợp đồng bảo hiểm.
Đồ hỏng do lỗi nhà sản xuất trong lúc đang trả góp thì ai chịu?
Hỏng do lỗi sản xuất hoặc lắp đặt là nghĩa vụ bảo đảm chất lượng của người bán, không phải rủi ro của người mua. Bạn yêu cầu bảo hành, sửa chữa hoặc đổi hàng theo hợp đồng và quy định bảo vệ người tiêu dùng, đồng thời vẫn nên tiếp tục trả đúng kỳ trong lúc giải quyết.
Đang trả góp có bảo lưu thì có được cho người khác mượn món đồ không?
Cho mượn để dùng tạm thường không bị coi là định đoạt, nhưng bên mua vẫn chịu trách nhiệm nếu món đồ hỏng hay mất trong tay người mượn. Nên tránh cho mượn dài ngày hoặc cho thuê lại khi chưa được người bán đồng ý.
Người mua đem bán đồ chưa trả hết thì người bán có đòi lại được từ người mua sau không?
Phụ thuộc vào việc bảo lưu đã được đăng ký chưa và người mua sau có ngay tình không. Đã đăng ký thì người bán có cơ sở mạnh để đòi lại. Chưa đăng ký, với động sản không phải đăng ký quyền sở hữu, người mua sau ngay tình có trả tiền thường được bảo vệ, người bán chỉ đòi được bên mua ban đầu.
Có thoả thuận để người bán chịu rủi ro được không?
Được. Bộ luật Dân sự cho phép các bên thoả thuận khác với quy tắc mặc định. Hai bên có thể ghi người bán chịu rủi ro, chia rủi ro theo tỉ lệ, hoặc bắt buộc bên mua mua bảo hiểm với người thụ hưởng là người bán trong phạm vi số tiền còn nợ.
Bên mua qua đời thì món đồ đang trả góp xử lý thế nào?
Nghĩa vụ trả tiền và quyền sử dụng tài sản chuyển cho người thừa kế trong phạm vi di sản. Người thừa kế có thể trả nốt để nhận quyền sở hữu, hoặc thoả thuận trả lại tài sản cho người bán và nhận lại phần tiền đã trả sau khi trừ giá trị hao mòn.