Biện pháp khẩn cấp tạm thời thuộc tố tụng dân sự: toà án áp dụng, phần lớn theo yêu cầu của đương sự, để giữ tài sản, chứng cứ hoặc tình trạng trong lúc chờ giải quyết vụ kiện. Biện pháp ngăn chặn thuộc tố tụng hình sự: cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án áp dụng đối với người bị buộc tội hoặc người bị nghi phạm tội, để ngăn họ bỏ trốn, cản trở điều tra hay tiếp tục phạm tội.
Hai nhóm biện pháp nghe đều "khẩn" và đều hạn chế quyền của một người khi chưa có bản án, nên rất dễ lẫn khi đọc tin hoặc khi người thân dính vào một vụ việc. Phân biệt được giúp bạn biết mình đang đứng trong loại thủ tục nào, ai có quyền quyết định, mình được yêu cầu gì và nên hỏi ai.
Đặt cạnh nhau: tám điểm khác
Bảng dưới không thay cho việc đọc văn bản, nhưng đủ để bạn định vị một biện pháp vừa nghe nói tới thuộc về đâu.
| Điểm so sánh | Biện pháp khẩn cấp tạm thời | Biện pháp ngăn chặn |
|---|---|---|
| Loại vụ việc | Dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động (và hành chính theo luật riêng) | Vụ án hình sự hoặc nguồn tin về tội phạm |
| Văn bản gốc | Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 | Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã sửa đổi) |
| Ai khởi động | Chủ yếu là đương sự yêu cầu; toà tự áp dụng trong một số trường hợp luật định | Cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tự quyết; người bị buộc tội có thể đề nghị thay thế, huỷ bỏ |
| Áp vào ai | Thường là bên có nghĩa vụ hoặc tài sản đang tranh chấp | Người bị giữ, bị bắt, bị can, bị cáo, người bị truy nã |
| Trọng tâm | Tài sản, chứng cứ, nhu cầu cấp bách (cấp dưỡng, tiền lương, bồi thường…) | Con người: tự do đi lại, nơi ở, việc giữ người |
| Khoản tiền liên quan | Người yêu cầu có thể phải nộp khoản bảo đảm cho toà | Có biện pháp "đặt tiền để bảo đảm" do bị can, bị cáo hoặc người thân nộp |
| Hậu quả nếu sai | Người yêu cầu sai phải bồi thường; toà tự áp dụng sai thì nhà nước bồi thường | Người bị oan có quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước |
| Ai nên tham vấn | Luật sư, người làm nghề trong mảng dân sự | Người bào chữa trong vụ án hình sự |
Có những biện pháp trông giống nhau ở hai bên, như hạn chế việc ra nước ngoài. Phần dưới nói riêng về những cặp dễ lẫn này.
Tám biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định các biện pháp ngăn chặn gồm: giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, và tạm hoãn xuất cảnh. Bốn biện pháp đầu tước tự do tạm thời; bốn biện pháp sau để người bị buộc tội ở ngoài nhưng ràng buộc bằng cam đoan, bằng người nhận bảo lĩnh hoặc bằng một khoản tiền.
Biện pháp ngăn chặn chỉ được áp dụng khi có căn cứ luật định: để kịp thời ngăn chặn tội phạm, hoặc khi có căn cứ chứng tỏ người bị buộc tội sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử, sẽ tiếp tục phạm tội, hoặc để bảo đảm thi hành án. Mỗi biện pháp có điều kiện, thẩm quyền và thời hạn riêng; một số quyết định phải được viện kiểm sát phê chuẩn.
Điều quan trọng với gia đình người bị áp dụng là biện pháp ngăn chặn có thể được thay thế hoặc huỷ bỏ khi căn cứ không còn. Ví dụ, đang tạm giam có thể được đề nghị thay bằng bảo lĩnh hay đặt tiền để bảo đảm. Đề nghị này nên đi qua người bào chữa, người nắm rõ hồ sơ và thời điểm phù hợp. Chi tiết từng biện pháp và quyền của người bị tạm giữ được viết ở các chuyên trang về tố tụng hình sự.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời trong vụ kiện dân sự: thiên về tài sản và nhu cầu cấp bách
Ở phía dân sự, danh mục biện pháp khẩn cấp tạm thời phục vụ một mục đích khác: bảo vệ quyền lợi đương sự trong khi vụ án chưa xong. Có nhóm giữ tài sản (kê biên, cấm chuyển dịch, cấm thay đổi hiện trạng, phong toả tài khoản, phong toả tài sản ở nơi gửi giữ), nhóm giải quyết nhu cầu trước mắt (buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng, buộc ứng trước tiền bồi thường thiệt hại về sức khoẻ, tạm đình chỉ thi hành quyết định sa thải người lao động), và nhóm bảo vệ người (cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình, giao người chưa thành niên cho cá nhân, tổ chức trông nom).
Không có biện pháp nào trong danh mục này cho phép giữ người như tạm giữ hay tạm giam. Đây là ranh giới lớn nhất: vụ kiện dân sự không bao giờ là căn cứ để giam ai, kể cả khi người đó nợ nhiều tiền và không chịu trả. Nếu ai đó doạ "kiện ra toà là bị bắt", lời doạ đó trộn hai loại thủ tục với nhau.
Người có quyền yêu cầu là đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự, hoặc cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của người khác. Toà xem xét yêu cầu, có thể buộc người yêu cầu nộp khoản bảo đảm, rồi ra quyết định. Quyết định có hiệu lực thi hành ngay; bên không đồng ý có quyền khiếu nại, kiến nghị theo thủ tục mà Bộ luật Tố tụng dân sự quy định.
Ba cặp dễ nhầm nhất
Cấm xuất cảnh trong vụ kiện dân sự và tạm hoãn xuất cảnh trong vụ án hình sự. Bên dân sự, toà có thể cấm xuất cảnh đối với người có nghĩa vụ khi việc giải quyết vụ án có liên quan tới nghĩa vụ của họ và có căn cứ cho thấy việc xuất cảnh ảnh hưởng tới việc giải quyết hoặc thi hành án. Bên hình sự, tạm hoãn xuất cảnh là một biện pháp ngăn chặn áp dụng với người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố, bị can, bị cáo. Hệ quả ngoài đời giống nhau (không xuất cảnh được), nhưng căn cứ, người quyết định và cách đề nghị gỡ khác hẳn.
Phong toả tài khoản của toà dân sự và phong toả tài khoản trong vụ án hình sự. Trong vụ án hình sự, phong toả tài khoản thuộc nhóm biện pháp cưỡng chế, áp dụng với bị can, bị cáo phạm tội mà luật có hình phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc để bảo đảm bồi thường, và cả với tài khoản của người khác nếu có căn cứ liên quan tới hành vi phạm tội. Trong vụ kiện dân sự, đó là biện pháp khẩn cấp tạm thời do đương sự yêu cầu để bảo đảm thi hành bản án sau này. Ngân hàng nhận cùng một yêu cầu "phong toả", nhưng ai ra lệnh và khi nào gỡ thì khác nhau.
Cấm đi khỏi nơi cư trú và cấm tiếp xúc trong vụ án bạo lực gia đình. Cấm đi khỏi nơi cư trú là biện pháp ngăn chặn hình sự, buộc bị can, bị cáo có mặt khi được triệu tập. Cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình là biện pháp khẩn cấp tạm thời trong vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình (ngoài ra còn biện pháp cấm tiếp xúc theo pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình). Một bên hạn chế việc di chuyển ra khỏi địa phương, một bên hạn chế việc tới gần một người cụ thể.
Một sự việc, hai con đường: khi tranh chấp tiền bạc có dấu hiệu hình sự
Ví dụ giả định: anh Phong giao cho một người quen một khoản tiền lớn để nhập hàng chung, sau đó người này cắt liên lạc và bán tháo nhà cửa. Anh Phong có thể đi theo hướng dân sự: khởi kiện đòi tiền và xin toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch căn nhà. Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt (nhận tiền rồi bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối), anh có thể làm đơn tố giác tới cơ quan công an; khi vụ án được khởi tố, cơ quan tố tụng sẽ tự quyết các biện pháp ngăn chặn với người bị buộc tội và có thể kê biên, phong toả tài sản để bảo đảm bồi thường.
Hai con đường này không phải để chọn cho "nặng tay" hơn. Tố giác khi không có dấu hiệu tội phạm là việc không nên làm và có thể dẫn tới trách nhiệm cho người tố giác nếu cố ý sai sự thật. Ngược lại, một vụ chiếm đoạt thật mà chỉ đi đường dân sự thì có khi bỏ lỡ những công cụ điều tra mà người dân không có.
Điều cần nhớ: ở đường dân sự, bạn là người chủ động yêu cầu và chịu trách nhiệm về yêu cầu của mình. Ở đường hình sự, bạn là người tố giác hoặc bị hại; quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn nằm trong tay cơ quan tố tụng, bạn không "yêu cầu bắt" ai được, chỉ cung cấp thông tin và đề nghị bảo vệ quyền lợi của mình.
Khi bạn hoặc người thân bị áp một biện pháp nào đó: soát theo thứ tự
Việc đầu tiên không phải là lo lắng mà là xác định đúng loại thủ tục, vì mọi bước sau phụ thuộc vào điều này.
- Đọc văn bản nhận được: ai ký, cơ quan nào (toà án, cơ quan điều tra, viện kiểm sát), căn cứ ghi là bộ luật nào.
- Xác định vai của người bị áp dụng: là bị đơn, người có nghĩa vụ trong vụ kiện dân sự, hay là người bị tố giác, bị can, bị cáo.
- Ghi lại thời hạn trong văn bản: thời hạn khiếu nại (bên dân sự), thời hạn áp dụng biện pháp (bên hình sự).
- Với vụ kiện dân sự: chuẩn bị chứng cứ cho thấy biện pháp không cần thiết hoặc gây thiệt hại, rồi khiếu nại, đề nghị huỷ bỏ, thay đổi theo thủ tục.
- Với vụ án hình sự: liên hệ người bào chữa sớm, cung cấp thông tin về nơi cư trú, công việc, người có thể nhận bảo lĩnh nếu muốn đề nghị thay thế biện pháp.
- Lưu giữ toàn bộ văn bản, biên bản, giấy tờ đã ký, kể cả bản chụp, để dùng cho mọi bước khiếu nại hay đề nghị sau này.
Câu hỏi thường gặp
Nợ tiền không trả thì có bị áp dụng biện pháp ngăn chặn không?
Không trả nợ đơn thuần là quan hệ dân sự, không phải căn cứ để tạm giữ hay tạm giam. Chỉ khi hành vi có dấu hiệu tội phạm, như dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt, cơ quan tố tụng mới xem xét trong thủ tục hình sự.
Người bị hại có quyền yêu cầu tạm giam bị can không?
Người bị hại có quyền đưa ra chứng cứ, trình bày ý kiến và đề nghị cơ quan tố tụng bảo vệ quyền lợi của mình. Quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn nào thuộc thẩm quyền cơ quan và người tiến hành tố tụng, dựa trên căn cứ luật định chứ không theo yêu cầu của bị hại.
Trong vụ ly hôn có thể bị cấm xuất cảnh không?
Có thể, nếu một bên có nghĩa vụ liên quan tới việc giải quyết vụ án, như nghĩa vụ chia tài sản, cấp dưỡng, và có căn cứ cho thấy việc xuất cảnh ảnh hưởng tới việc giải quyết hoặc thi hành án. Đây là biện pháp khẩn cấp tạm thời do toà quyết định, không phải biện pháp ngăn chặn hình sự.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể biến thành biện pháp ngăn chặn không?
Không chuyển hoá trực tiếp. Hai loại thuộc hai thủ tục khác nhau. Nếu trong lúc giải quyết vụ kiện dân sự phát hiện dấu hiệu tội phạm, toà có thể kiến nghị hoặc chuyển thông tin cho cơ quan có thẩm quyền; việc áp dụng biện pháp ngăn chặn khi đó do cơ quan tố tụng hình sự quyết định.
Ai được đề nghị huỷ biện pháp ngăn chặn?
Người bị áp dụng và người bào chữa có quyền đề nghị thay thế hoặc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn khi thấy căn cứ không còn hoặc không cần thiết. Gia đình nên làm việc qua người bào chữa để đề nghị đúng cơ quan đang thụ lý và đúng giai đoạn tố tụng.