Đặt tiền để bảo đảm là biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự: bị can, bị cáo hoặc người thân của họ nộp một khoản tiền cho cơ quan có thẩm quyền để được tại ngoại thay vì bị tạm giam; chấp hành đúng các cam đoan thì được trả lại, vi phạm thì tiền bị nộp vào ngân sách nhà nước. Đặt cọc và ký quỹ là biện pháp bảo đảm dân sự giữa các bên giao dịch, tiền đi từ bên này sang bên kia hoặc vào tài khoản phong toả để bảo đảm một hợp đồng.
Ba khoản tiền đều "nộp trước để làm tin" nên rất dễ lẫn, nhất là khi gia đình đang rối vì người thân bị tạm giam và có người khuyên "nộp tiền cọc cho ra". Hiểu đúng giúp bạn biết khoản nào được nhận lại, khoản nào có thể mất, nộp cho ai và giữ chứng từ gì. Bài này còn tách riêng một khoản hay bị trộn vào: tiền bồi thường, khắc phục hậu quả cho bị hại.
Ba khoản tiền đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh theo những câu gia đình hay hỏi nhất: nộp cho ai, vì sao, và bao giờ lấy lại.
| Tiêu chí | Đặt tiền để bảo đảm | Đặt cọc | Ký quỹ |
|---|---|---|---|
| Lĩnh vực | Tố tụng hình sự | Dân sự | Dân sự |
| Văn bản gốc | Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 | Bộ luật Dân sự 2015 | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Nộp cho ai | Cơ quan có thẩm quyền, gửi vào tài khoản tạm giữ theo hướng dẫn | Trực tiếp cho bên nhận cọc | Vào tài khoản phong toả tại tổ chức tín dụng |
| Ai quyết định số tiền | Cơ quan tố tụng ấn định | Hai bên thoả thuận | Hai bên thoả thuận hoặc theo quy định chuyên ngành |
| Bảo đảm cho việc gì | Bị can, bị cáo có mặt khi triệu tập, không bỏ trốn, không cản trở điều tra | Giao kết hoặc thực hiện hợp đồng | Thực hiện một nghĩa vụ cụ thể |
| Khi giữ đúng cam kết | Được trả lại | Trả lại hoặc trừ vào nghĩa vụ trả tiền | Rút lại theo thoả thuận |
| Khi vi phạm | Tiền bị tạm thu, nộp ngân sách nhà nước; có thể bị chuyển sang biện pháp ngăn chặn khác | Bên đặt cọc bội ước mất cọc; bên nhận cọc bội ước trả lại cọc và một khoản tương đương, trừ thoả thuận khác | Bên có quyền được tổ chức tín dụng thanh toán, bồi thường từ tiền ký quỹ |
Điểm cốt lõi: đặt tiền để bảo đảm không đi vào túi bị hại hay ai khác, cũng không phải tiền phạt. Nó chỉ là sợi dây giữ người bị buộc tội gắn với nghĩa vụ tố tụng.
Đặt tiền để bảo đảm vận hành thế nào
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xếp đặt tiền để bảo đảm vào nhóm biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam. Căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân và tình trạng tài sản của bị can, bị cáo, cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án có thể quyết định cho họ hoặc người thân thích của họ đặt tiền. Gia đình không thể tự đặt tiền rồi đòi được thả; gia đình chỉ đề nghị, cơ quan tố tụng quyết định.
Người được đặt tiền phải làm giấy cam đoan thực hiện các nghĩa vụ giống như với bảo lĩnh: có mặt theo giấy triệu tập; không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội; không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối; không tiêu huỷ, giả mạo chứng cứ, tẩu tán tài sản liên quan; không đe doạ, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác. Nếu người thân đặt tiền thay, người thân cũng phải cam đoan về việc này.
Số tiền do cơ quan tố tụng ấn định theo quy định và hướng dẫn hiện hành, có tính tới tình trạng tài sản; bài này không nêu mức cụ thể. Tiền được gửi vào tài khoản tạm giữ theo đúng chỉ dẫn trong văn bản, có biên bản, biên lai. Chấp hành đầy đủ cam đoan thì khoản tiền được trả lại khi kết thúc giai đoạn tương ứng; vi phạm thì tiền bị tạm thu nộp ngân sách nhà nước và người đó có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác.
Đặt cọc và ký quỹ: tiền đi giữa hai bên giao dịch
Đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Hợp đồng được thực hiện thì tài sản cọc được trả lại hoặc trừ vào tiền phải trả. Bên đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện hợp đồng thì mất cọc; bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại cọc và một khoản tiền tương đương giá trị cọc, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Cơ chế "phạt cọc" này là thứ không hề có ở đặt tiền để bảo đảm.
Ký quỹ là việc gửi tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá vào một tài khoản phong toả tại tổ chức tín dụng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Nếu bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, bên có quyền được tổ chức tín dụng nơi ký quỹ thanh toán, bồi thường thiệt hại sau khi trừ chi phí dịch vụ. Ký quỹ hay gặp trong một số ngành kinh doanh có điều kiện, như lữ hành, theo quy định riêng.
Cả hai đều là thoả thuận tự nguyện giữa những người ngang hàng, khoản tiền phục vụ trực tiếp cho một hợp đồng. Không có cơ quan nhà nước nào đứng giữa ấn định mức hay tịch thu tiền vào ngân sách, khác hẳn đặt tiền để bảo đảm trong vụ án hình sự.
Khoản thứ tư hay bị trộn vào: tiền bồi thường, khắc phục hậu quả
Bản chất khác hẳn. Tiền bồi thường, khắc phục hậu quả là khoản bị can, bị cáo hoặc gia đình tự nguyện trả cho bị hại, hoặc nộp để khắc phục thiệt hại do hành vi gây ra. Đây là nghĩa vụ dân sự trong vụ án hình sự, không phải biện pháp ngăn chặn và không được trả lại khi vụ án kết thúc.
Tác dụng cũng khác. Tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả có thể được xem xét như một tình tiết giảm nhẹ khi quyết định hình phạt. Đặt tiền để bảo đảm thì không nhằm giảm nhẹ hình phạt, chỉ là điều kiện để được tại ngoại trong lúc chờ điều tra, truy tố, xét xử.
Nộp khoản nào thì phải ghi rõ. Khi nộp tiền tại cơ quan tố tụng hoặc qua tài khoản, giấy tờ cần ghi rõ đây là đặt tiền để bảo đảm, hay tiền bồi thường, khắc phục hậu quả. Ghi mập mờ dễ dẫn tới tranh cãi về sau, nhất là khi gia đình mong được nhận lại khoản tiền.
Trả trực tiếp cho bị hại thì cần biên nhận. Nếu gia đình thoả thuận trả tiền trực tiếp cho bị hại, hai bên nên lập văn bản ghi số tiền, mục đích và nộp bản sao cho cơ quan đang thụ lý. Không có giấy tờ, khoản tiền rất khó được ghi nhận trong hồ sơ vụ án.
Ví dụ giả định: một gia đình, ba lần nộp tiền trong cùng một năm
Ví dụ giả định: con trai bà Thu bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích và đang bị tạm giam. Người bào chữa đề nghị thay thế bằng đặt tiền để bảo đảm; cơ quan điều tra chấp nhận và ấn định một khoản. Bà Thu nộp theo đúng hướng dẫn, nhận biên bản, ký giấy cam đoan cùng con. Con bà được tại ngoại, có mặt đầy đủ mỗi lần được triệu tập. Khoản này về sau được làm thủ tục trả lại.
Cũng trong vụ đó, gia đình gặp người bị hại, thoả thuận một khoản bồi thường chi phí chữa trị và thu nhập bị mất. Khoản này trả thẳng cho bị hại, có văn bản hai bên ký và được nộp bản sao vào hồ sơ. Đây là tiền bồi thường, không bao giờ được trả lại, nhưng có thể được xem xét như tình tiết giảm nhẹ.
Vài tháng sau, bà Thu đặt cọc thuê một mặt bằng để mở tiệm tạp hoá cho con làm ăn. Khoản cọc này là chuyện dân sự giữa bà và chủ nhà: nếu chủ nhà đổi ý không cho thuê, bà có quyền đòi lại cọc và khoản tiền tương đương theo luật, trừ khi giấy đặt cọc thoả thuận khác. Ba khoản tiền, ba bản chất, ba bộ giấy tờ riêng; trộn vào nhau là tự làm khó mình khi cần đòi.
Những lời mời nên cảnh giác
Gia đình có người bị tạm giam thường bị nhắm tới bởi những lời hứa nghe hợp lý vì có dính chữ "đặt tiền". Một số dấu hiệu đáng ngờ:
- Người không có chức trách trong vụ án đề nghị gia đình đưa tiền mặt cho mình để "đặt tiền bảo đảm giúp".
- Lời hứa chắc chắn được tại ngoại nếu nộp đủ một con số, trong khi quyết định thuộc thẩm quyền cơ quan tố tụng.
- Yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân thay vì theo hướng dẫn chính thức ghi trong văn bản của cơ quan tố tụng.
- Không có biên bản, biên lai, hoặc biên lai không ghi rõ số tiền, người nộp, mục đích.
- Gọi tiền là "đặt cọc" hay "ký quỹ" với cơ quan nhà nước, những chữ không có trong thủ tục hình sự.
Khi gặp các dấu hiệu này, hãy hỏi lại người bào chữa hoặc trực tiếp cơ quan đang thụ lý vụ án trước khi đưa bất kỳ khoản nào.
Giữ chứng từ gì để sau này nhận lại tiền
Với đặt tiền để bảo đảm, hãy giữ quyết định cho phép đặt tiền, biên bản giao nhận hoặc chứng từ nộp tiền vào tài khoản tạm giữ, giấy cam đoan đã ký, và mọi giấy triệu tập cùng bằng chứng đã có mặt. Khi đến giai đoạn được trả lại, đây là bộ giấy tờ để làm thủ tục. Nếu người thân là người nộp tiền, người thân cũng cần giữ giấy tờ tuỳ thân trùng với thông tin trên chứng từ.
Với đặt cọc và ký quỹ, chứng từ là văn bản thoả thuận ghi rõ mục đích, số tiền, điều kiện trả lại hoặc mất cọc, cùng chứng từ chuyển tiền. Đây là chuyện hoàn toàn dân sự giữa hai bên; nếu có tranh chấp thì giải quyết bằng thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện, không liên quan tới cơ quan tố tụng hình sự.
Nguyên tắc chung cho cả ba: không nộp tiền khi không có giấy tờ xác định ai nhận, nhận để làm gì. Một khoản tiền không có chứng từ gần như không thể đòi lại, dù về lý bạn có quyền.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tiền để bảo đảm có được tính lãi khi trả lại không?
Đây là khoản tiền tạm giữ theo thủ tục tố tụng, không phải khoản gửi tiết kiệm hay cho vay. Việc trả lại thực hiện theo quy định và hướng dẫn hiện hành của cơ quan có thẩm quyền; gia đình không nên kỳ vọng tiền lãi và nên hỏi rõ khi làm thủ tục.
Người thân đặt tiền thay có bị liên đới trách nhiệm hình sự không?
Không. Người thân chỉ cam đoan về việc bảo đảm bị can, bị cáo thực hiện nghĩa vụ. Nếu bị can, bị cáo vi phạm, rủi ro của người thân là khoản tiền đã đặt bị tạm thu nộp ngân sách, không phải chịu hình phạt thay.
Bị cáo được tuyên vô tội thì tiền đặt bảo đảm xử lý sao?
Khoản tiền được trả lại theo thủ tục khi biện pháp ngăn chặn chấm dứt, nếu người đó đã chấp hành đúng các cam đoan. Người bị oan còn có quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với những thiệt hại khác.
Có thể dùng tiền đặt bảo đảm để trừ vào tiền bồi thường cho bị hại không?
Hai khoản có mục đích khác nhau nên không mặc nhiên trừ cho nhau. Việc xử lý số tiền sau khi có bản án theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Nếu gia đình muốn khoản nào dùng để bồi thường, nên làm việc rõ ràng qua người bào chữa và văn bản riêng.
Đặt cọc trong hợp đồng mà một bên bị khởi tố thì tiền cọc có bị cơ quan điều tra giữ không?
Tiền cọc là tài sản trong quan hệ dân sự. Nếu khoản tiền đó liên quan tới hành vi phạm tội, cơ quan tố tụng có thể tạm giữ, kê biên theo thủ tục. Nếu không liên quan, việc trả cọc vẫn giải quyết giữa các bên hoặc qua toà dân sự.