Biện pháp bảo đảm là thứ các bên tự thoả thuận ngay khi lập giao dịch (cầm cố, thế chấp, đặt cọc, bảo lãnh…) để có chỗ dựa nếu bên kia không trả. Biện pháp khẩn cấp tạm thời là quyết định của toà án trong một vụ kiện đã hoặc sắp nộp, nhằm giữ nguyên tài sản, chứng cứ hay tình trạng cho tới khi có bản án. Một bên sinh ra từ ý chí hai người, một bên sinh ra từ quyền lực tư pháp.
Hai khái niệm hay bị trộn vì đều nhằm "giữ tài sản để sau này còn đòi được". Nhầm lẫn này có hậu quả thật: người cho vay tưởng cứ có tranh chấp là toà sẽ phong toả tài sản giúp mình, nên lúc cho vay không lấy bảo đảm gì; ngược lại, người đã có tài sản thế chấp trong tay lại đi xin toà kê biên, tốn thời gian và có khi phải nộp một khoản bảo đảm không cần thiết. Bài này đặt hai thứ cạnh nhau để bạn biết mỗi cái dùng ở đâu.
So sánh nhanh hai loại biện pháp
Bảng dưới tóm các điểm khác cơ bản. Phần sau đi vào từng điểm và những tình huống hai loại biện pháp gặp nhau.
| Tiêu chí | Biện pháp bảo đảm | Biện pháp khẩn cấp tạm thời |
|---|---|---|
| Nguồn luật chính | Bộ luật Dân sự 2015 và văn bản hướng dẫn về bảo đảm, đăng ký | Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 |
| Ai quyết định | Hai bên tự thoả thuận | Toà án (theo yêu cầu đương sự, một số trường hợp toà tự áp dụng) |
| Thời điểm | Thường lúc giao kết, trước khi có tranh chấp | Khi đã khởi kiện, hoặc cùng lúc nộp đơn trong trường hợp khẩn cấp |
| Tài sản | Tài sản cụ thể mà bên có nghĩa vụ hoặc người thứ ba đưa ra | Tài sản đang tranh chấp hoặc tài sản của người có nghĩa vụ mà toà xét thấy cần giữ |
| Mục đích | Có nguồn ưu tiên để thu hồi khi đến hạn mà không trả | Ngăn tẩu tán, giữ hiện trạng, giải quyết nhu cầu cấp bách trong lúc chờ xét xử |
| Kết thúc | Khi nghĩa vụ được thực hiện xong hoặc tài sản đã xử lý | Khi toà huỷ bỏ, khi bản án được thi hành hoặc lý do áp dụng không còn |
| Rủi ro cho người yêu cầu | Chủ yếu là tài sản mất giá, bị bán cho người khác nếu không đăng ký | Phải bồi thường nếu yêu cầu không đúng gây thiệt hại; có thể phải nộp khoản bảo đảm cho toà |
Điểm đáng nhớ nhất nằm ở dòng "thời điểm". Biện pháp bảo đảm là việc của lúc hai bên còn tin nhau; biện pháp khẩn cấp tạm thời là việc của lúc niềm tin đã hết và vụ việc đã lên tới toà.
Biện pháp bảo đảm: tự lo trước, quyền đi theo tài sản
Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê chín biện pháp: cầm cố, thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp và cầm giữ tài sản. Tám biện pháp đầu do các bên tự chọn; riêng cầm giữ phát sinh khi một bên đang nắm tài sản của bên kia theo một hợp đồng song vụ (như tiệm sửa xe giữ chiếc xe đã sửa) mà bên kia chưa trả tiền.
Sức mạnh của biện pháp bảo đảm nằm ở chỗ nó gắn với một tài sản hoặc một người cụ thể từ trước. Khi đến hạn mà bên kia không trả, bạn không phải đi tìm xem họ còn gì: tài sản đã được chỉ định, cách xử lý có thể đã ghi sẵn trong hợp đồng. Nếu biện pháp đã phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba (bằng việc bạn nắm giữ tài sản hoặc đăng ký theo quy định), bạn còn được ưu tiên thanh toán trước những chủ nợ không có bảo đảm.
Đổi lại, biện pháp bảo đảm phải được làm đúng ngay từ đầu. Hợp đồng thế chấp nhà đất thiếu công chứng hoặc chứng thực, thế chấp tài sản chung thiếu chữ ký người đồng sở hữu, hay chỉ "giữ sổ làm tin" mà không ký gì, đều là những lỗi mà lúc tranh chấp không vá được nữa. Một biện pháp bảo đảm hỏng không làm mất khoản nợ, nhưng làm mất quyền ưu tiên với tài sản.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời: xin toà khi việc đã căng
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép đương sự (và một số chủ thể khởi kiện thay người khác) yêu cầu toà áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khẩn cấp tạm thời trong quá trình giải quyết vụ án. Danh sách khá dài, gồm những biện pháp về tài sản như kê biên tài sản đang tranh chấp, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng tài sản, phong toả tài khoản, phong toả tài sản ở nơi gửi giữ, và cả những biện pháp về người như buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng hay cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình.
Cốt lõi của biện pháp khẩn cấp tạm thời là tính tạm: toà chưa xét ai đúng ai sai, chỉ giữ cho tình trạng không bị đẩy tới mức bản án sau này vô nghĩa. Ví dụ điển hình là người bị kiện đòi nợ bắt đầu rao bán căn nhà duy nhất của mình. Nếu không có lệnh cấm chuyển dịch hay phong toả, đến khi có bản án thì tài sản để thi hành có thể không còn.
Vì động tới tài sản của người chưa bị xét xử, luật đặt trách nhiệm khá nặng lên người yêu cầu. Với nhiều biện pháp về tài sản, người yêu cầu phải nộp một khoản bảo đảm (tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá) do toà ấn định, để bù cho bên kia nếu yêu cầu hoá ra không đúng. Người yêu cầu không đúng mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Thủ tục chi tiết xem ở chuyên trang về tố tụng dân sự; ở đây chỉ cần nhớ đây không phải công cụ dùng tuỳ tiện.
Bốn hiểu lầm hay gặp
"Có tranh chấp thì toà sẽ phong toả tài sản giúp mình." Không tự động. Toà chỉ áp dụng khi có yêu cầu hợp lệ, có căn cứ cho thấy cần thiết, và trong nhiều trường hợp người yêu cầu phải nộp khoản bảo đảm. Người cho vay không lấy bảo đảm từ đầu vẫn có thể xin biện pháp khẩn cấp tạm thời, nhưng đó là đường khó hơn, chậm hơn và có rủi ro bồi thường.
"Đã có thế chấp thì không bao giờ cần tới toà." Có thế chấp vẫn có thể phải ra toà, ví dụ khi bên thế chấp không chịu giao tài sản để xử lý hoặc tranh chấp về giá trị hợp đồng. Khi đó bên nhận thế chấp có thể khởi kiện yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm, và trong vụ kiện đó vẫn có thể xin biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu tài sản có nguy cơ bị phá hoặc bị tẩu tán.
"Biện pháp bảo đảm khi xin phong toả" là một loại biện pháp bảo đảm dân sự. Trùng tên nhưng khác bản chất. Khoản người yêu cầu nộp cho toà khi xin biện pháp khẩn cấp tạm thời được Bộ luật Tố tụng dân sự gọi là "biện pháp bảo đảm", nhưng nó bảo đảm cho trách nhiệm bồi thường của chính người yêu cầu, không phải một trong chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ giữa hai bên giao dịch.
"Biện pháp khẩn cấp tạm thời là toà đã xử cho mình thắng." Không phải. Quyết định áp dụng chỉ cho thấy toà thấy có căn cứ giữ tình trạng lại. Bản án cuối cùng vẫn có thể bác yêu cầu khởi kiện, khi đó biện pháp bị huỷ và người đã yêu cầu có thể phải bồi thường nếu gây thiệt hại.
Khi hai loại biện pháp gặp nhau trong một vụ việc
Ví dụ giả định: chị Lan cho một người quen vay tiền, có hợp đồng thế chấp một chiếc ô tô đã công chứng và đăng ký. Đến hạn, bên vay không trả và còn mang xe đi gửi ở nơi khác, không cho biết địa điểm. Chị Lan có quyền của bên nhận thế chấp đối với chiếc xe, nhưng muốn xử lý thì phải có xe. Chị khởi kiện yêu cầu bên vay trả nợ và giao xe để xử lý; cùng lúc, chị có thể xin toà áp dụng biện pháp cấm thay đổi hiện trạng hoặc kê biên chiếc xe để nó không bị bán, tháo dỡ.
Trong ví dụ này, biện pháp bảo đảm cho chị Lan quyền ưu tiên với chiếc xe; biện pháp khẩn cấp tạm thời giúp giữ chiếc xe tồn tại cho tới lúc thực hiện được quyền đó. Hai thứ không thay thế nhau mà nối nhau.
Chiều ngược lại cũng xảy ra: một người cho vay không có bảo đảm gì, khởi kiện đòi nợ và xin phong toả tài khoản của bên vay. Nếu được chấp nhận, phong toả giúp giữ tiền lại, nhưng nó không biến chủ nợ đó thành chủ nợ có bảo đảm theo nghĩa của luật dân sự. Khi bên vay còn nợ nhiều người, thứ tự thanh toán sau này vẫn theo quy định về thi hành án, và người có biện pháp bảo đảm hợp lệ vẫn đứng trước với tài sản bảo đảm của mình.
Chọn đường nào cho tình huống của bạn
Bạn có thể tự soát nhanh theo các câu dưới đây trước khi quyết định làm gì tiếp.
- Chưa giao tiền, chưa giao hàng: đây là lúc dùng biện pháp bảo đảm. Chọn biện pháp hợp với tài sản bên kia có và làm đủ hình thức (văn bản, công chứng, đăng ký khi cần).
- Đã đến hạn, có tài sản bảo đảm hợp lệ, bên kia hợp tác: xử lý tài sản theo cách hai bên đã thoả thuận, không cần tới toà.
- Đã đến hạn, có tài sản bảo đảm nhưng bên kia giấu, không giao: khởi kiện yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm; cân nhắc xin biện pháp khẩn cấp tạm thời với chính tài sản đó.
- Không có bảo đảm, thấy dấu hiệu bên kia bán tháo tài sản: khởi kiện đòi nợ và cân nhắc xin biện pháp khẩn cấp tạm thời; chuẩn bị chứng cứ về nguy cơ tẩu tán và khả năng nộp khoản bảo đảm nếu toà yêu cầu.
- Đã có bản án nhưng bên kia không thi hành: đây không còn là chuyện biện pháp khẩn cấp tạm thời mà là thi hành án dân sự, nộp đơn tới cơ quan thi hành án.
Danh sách trên chỉ giúp định hướng. Khi số tiền lớn hoặc tài sản là nhà đất, nên nhờ người làm nghề đọc hồ sơ trước khi nộp yêu cầu, vì yêu cầu sai có thể khiến chính bạn phải bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Biện pháp bảo đảm có cần toà án công nhận mới có hiệu lực không?
Không. Biện pháp bảo đảm có hiệu lực giữa các bên theo thoả thuận và hình thức luật yêu cầu, như văn bản, công chứng hoặc chứng thực với nhà đất. Đăng ký hay nắm giữ tài sản giúp biện pháp có hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Toà chỉ vào cuộc khi có tranh chấp.
Có thể xin biện pháp khẩn cấp tạm thời khi chưa nộp đơn khởi kiện không?
Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép yêu cầu cùng lúc với việc nộp đơn khởi kiện trong trường hợp do tình thế khẩn cấp cần bảo vệ ngay chứng cứ, ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra. Ngoài trường hợp đó, yêu cầu thường được đưa ra sau khi toà đã thụ lý vụ án.
Tài sản đang thế chấp cho người khác có bị toà phong toả vì vụ kiện của mình không?
Có thể bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu toà thấy cần. Tuy vậy, quyền của bên nhận thế chấp hợp lệ vẫn được tôn trọng khi xử lý về sau. Người yêu cầu cần biết điều này để không kỳ vọng sai vào giá trị thu hồi từ tài sản đó.
Khoản tiền bảo đảm nộp cho toà khi xin phong toả có được lấy lại không?
Nguyên tắc là khoản này dùng để bảo đảm trách nhiệm bồi thường nếu yêu cầu không đúng. Khi biện pháp được huỷ bỏ mà không gây thiệt hại cho ai, hoặc vụ việc kết thúc theo hướng yêu cầu là đúng, người nộp được xem xét nhận lại theo thủ tục toà hướng dẫn.
Bên vay chết thì biện pháp bảo đảm và biện pháp khẩn cấp tạm thời còn không?
Biện pháp bảo đảm gắn với tài sản nên vẫn còn; nghĩa vụ trả nợ chuyển vào phạm vi di sản do người thừa kế thực hiện. Biện pháp khẩn cấp tạm thời trong vụ án đang giải quyết thì toà xem xét lại cùng việc xác định người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng.
Đặt cọc khi thuê nhà có phải biện pháp khẩn cấp tạm thời không?
Không. Đặt cọc là một trong chín biện pháp bảo đảm do các bên thoả thuận. Biện pháp khẩn cấp tạm thời chỉ do toà án quyết định trong vụ việc đang hoặc sắp được giải quyết, không phải thứ hai bên tự lập với nhau.