Bảo lưu quyền sở hữu là thoả thuận trong hợp đồng mua bán theo đó người bán vẫn giữ quyền sở hữu tài sản cho tới khi người mua trả đủ tiền, dù người mua đã nhận và dùng tài sản. Nó khác với mua trả góp qua công ty tài chính, nơi bạn đã là chủ món đồ và chỉ nợ tiền vay, và khác với thuê tài chính, nơi công ty cho thuê là chủ tài sản còn bạn là người thuê có quyền mua lại.
Ba cách này ngoài đời đều được gọi chung là "trả góp", nhưng câu trả lời cho câu hỏi "chưa trả hết thì món đồ là của ai" lại khác hẳn. Câu trả lời đó quyết định bạn có được bán lại không, khi ngừng trả thì mất gì, và người bán hay bên cho vay có quyền lấy lại món đồ hay chỉ đòi tiền. Bài đặt ba cách cạnh nhau để bạn biết mình đang ký cái gì.
Bảo lưu quyền sở hữu trong Bộ luật Dân sự 2015
Bảo lưu quyền sở hữu là một trong chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, trong hợp đồng mua bán, quyền sở hữu tài sản có thể được bên bán bảo lưu cho đến khi nghĩa vụ thanh toán được thực hiện đầy đủ. Thoả thuận này phải lập thành văn bản, có thể là văn bản riêng hoặc ghi ngay trong hợp đồng mua bán.
Bảo lưu quyền sở hữu phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba kể từ thời điểm đăng ký. Nói dễ hiểu: giữa hai bên mua bán, thoả thuận có hiệu lực khi ký; nhưng muốn người ngoài, như người mua lại hay chủ nợ khác của người mua, phải tôn trọng quyền của người bán, thì cần đăng ký biện pháp bảo đảm theo quy định về đăng ký.
Bộ luật còn có quy định riêng về mua trả chậm, trả dần: các bên có thể thoả thuận để bên mua trả tiền trong một thời hạn sau khi nhận tài sản, và bên bán được bảo lưu quyền sở hữu cho tới khi bên mua trả đủ tiền, trừ khi có thoả thuận khác. Đây là khung pháp lý của kiểu bán trả góp trực tiếp giữa người bán và người mua, không qua một bên cho vay.
Khi bên mua không trả đủ như cam kết, bên bán có quyền đòi lại tài sản và hoàn trả cho bên mua số tiền đã thanh toán sau khi trừ giá trị hao mòn do sử dụng. Bên mua làm mất, hư hỏng tài sản thì bên bán có quyền đòi bồi thường. Bảo lưu chấm dứt khi bên mua trả đủ, khi bên bán nhận lại tài sản, hoặc theo thoả thuận của các bên.
Ba kiểu "trả góp" đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Từng hợp đồng cụ thể có thể có thêm điều khoản riêng, nên cần đọc hợp đồng bạn ký.
| Tiêu chí | Bán trả góp có bảo lưu quyền sở hữu | Trả góp qua công ty tài chính | Thuê tài chính |
|---|---|---|---|
| Các bên | Người bán và người mua | Người bán, người mua và công ty tài chính cho vay | Công ty cho thuê tài chính và bên thuê; nhà cung cấp bán tài sản cho công ty |
| Ai là chủ sở hữu trong thời gian trả | Người bán | Người mua, ngay khi mua bán xong | Công ty cho thuê tài chính |
| Người mua nợ ai | Nợ tiền hàng của người bán | Nợ tiền vay của công ty tài chính; với cửa hàng đã thanh toán xong | Nợ tiền thuê theo kỳ |
| Ngừng trả thì sao | Người bán đòi lại tài sản, hoàn tiền đã trả sau khi trừ hao mòn | Công ty tài chính đòi nợ; nếu có biện pháp bảo đảm như thế chấp thì xử lý tài sản bảo đảm | Công ty cho thuê thu hồi tài sản theo hợp đồng |
| Hết hạn trả | Quyền sở hữu chuyển cho người mua | Khoản vay tất toán; biện pháp bảo đảm nếu có được giải chấp | Bên thuê có quyền mua lại hoặc trả tài sản theo hợp đồng |
| Thường gặp ở đâu | Cửa hàng nội thất, máy móc, xe giữa cá nhân, bán hàng cho khách quen | Xe máy, điện thoại, điện máy mua tại cửa hàng lớn | Máy móc, phương tiện của doanh nghiệp; có khi là ô tô của cá nhân |
Nhìn vào dòng thứ hai là đủ trả lời câu "món đồ là của ai". Nếu bạn mua xe máy trả góp qua công ty tài chính, xe là của bạn ngay; công ty tài chính là chủ nợ, có thể giữ giấy tờ xe hoặc nhận thế chấp xe tuỳ hợp đồng, nhưng không phải chủ xe.
Nhận ra mình đang ở kiểu nào
Đọc tên bên ký với bạn. Nếu ngoài cửa hàng còn một công ty tài chính hay ngân hàng cùng ký, và bạn có một hợp đồng tín dụng riêng, gần như chắc chắn bạn đang vay để mua. Cửa hàng đã nhận đủ tiền từ bên cho vay.
Tìm câu chữ về quyền sở hữu. Hợp đồng mua bán có câu như "bên bán bảo lưu quyền sở hữu cho đến khi bên mua thanh toán đủ" hoặc "quyền sở hữu chuyển cho bên mua khi thanh toán xong" là dấu hiệu của bảo lưu. Không có câu nào như vậy, với động sản không phải đăng ký, quyền sở hữu thường chuyển khi giao tài sản, trừ khi luật hay thoả thuận nói khác.
Xem ai đứng tên trên giấy đăng ký. Với tài sản phải đăng ký như xe, ai đứng tên trên giấy đăng ký là chỉ dấu quan trọng. Trả góp qua công ty tài chính thì xe đăng ký tên bạn. Mua xe trả dần giữa cá nhân có bảo lưu thì thường chưa sang tên cho tới khi trả đủ.
Hợp đồng gọi là "thuê". Nếu giấy bạn ký là hợp đồng cho thuê tài chính, bạn là bên thuê, có quyền sử dụng và quyền mua lại khi hết hạn theo hợp đồng. Đây là sản phẩm của công ty cho thuê tài chính được cấp phép, chủ yếu cho doanh nghiệp.
Chọn sai kiểu thì thiệt ra sao: hai ví dụ giả định
Ví dụ thứ nhất: anh A ở Thái Nguyên mua máy cày nhỏ của một hộ kinh doanh, trả trước một phần, phần còn lại trả sau hai vụ lúa. Hai bên chỉ viết giấy nhận nợ, không ghi gì về quyền sở hữu. Đến vụ thứ hai, anh A gặp khó khăn và bán máy cho người khác. Hộ kinh doanh lúc này chỉ còn là một chủ nợ thông thường, đòi tiền anh A, chứ không có cơ sở đòi lại chiếc máy từ người mua sau. Nếu hai bên đã ghi điều khoản bảo lưu quyền sở hữu và đăng ký, vị thế của người bán mạnh hơn nhiều.
Ví dụ thứ hai: chị B mua điện thoại trả góp ở một cửa hàng, ký hợp đồng vay với công ty tài chính nhưng tưởng mình đang nợ cửa hàng. Khi máy hỏng, chị ngừng trả góp với lý do "cửa hàng bán máy lỗi". Thực tế, chuyện bảo hành là của cửa hàng, còn khoản vay là của công ty tài chính; ngừng trả làm chị bị tính phạt chậm trả và ảnh hưởng lịch sử tín dụng, trong khi máy vẫn hỏng. Đúng ra chị cần yêu cầu cửa hàng bảo hành và tiếp tục trả khoản vay như đã cam kết.
Hai ví dụ cho thấy một điều: trước khi ký, hãy hỏi thẳng "món đồ này đang là của ai, và mình đang nợ ai". Câu trả lời quyết định nên đòi ai, trả ai, và khi có chuyện thì ai được lấy lại món đồ.
Khi nào người bán nên chọn bảo lưu quyền sở hữu
Bảo lưu hợp với người bán giao hàng trước, thu tiền sau, mà không muốn hay không thể nhờ một bên cho vay đứng giữa. Một số tình huống điển hình:
- Xưởng nội thất làm tủ bếp, giường tủ cho khách, khách trả làm ba bốn đợt sau khi lắp xong.
- Hộ kinh doanh bán máy móc nông nghiệp, máy may, máy ép cho khách quen trả dần theo mùa vụ.
- Cá nhân bán xe, bán đồ điện tử giá trị lớn cho người quen, nhận trước một phần, phần còn lại trả hằng tháng.
- Cửa hàng điện máy nhỏ ở vùng nông thôn tự bán trả góp cho khách, không liên kết công ty tài chính.
- Nhà cung cấp thiết bị cho cơ sở kinh doanh mới mở, chấp nhận trả chậm để giữ khách lâu dài.
Bảo lưu không thay được việc chọn khách. Nó cho người bán quyền lấy lại món đồ, nhưng lấy lại một chiếc tủ bếp đã lắp chết vào tường hay một chiếc máy đã hao mòn nhiều thì giá trị thu về thấp. Với hàng làm riêng theo kích thước của khách, nên kết hợp thêm khoản thanh toán trước đủ lớn.
Lập một thoả thuận bảo lưu quyền sở hữu cho chặt
Các bước dưới đây áp dụng cho bán trả góp trực tiếp giữa hai bên. Ví dụ giả định: một xưởng mộc ở Đồng Nai bán bộ bàn ghế gỗ cho khách trả trong sáu tháng.
- Lập hợp đồng mua bán bằng văn bản, mô tả tài sản đủ để nhận diện: chủng loại, kích thước, đặc điểm riêng, số seri nếu có.
- Ghi rõ điều khoản bảo lưu quyền sở hữu: bên bán giữ quyền sở hữu tới khi bên mua trả đủ tổng số tiền ghi trong hợp đồng.
- Ghi lịch thanh toán từng kỳ, số tiền, cách thanh toán, và thế nào thì coi là bên mua không hoàn thành nghĩa vụ, ví dụ chậm quá một số kỳ nhất định.
- Ghi quyền và nghĩa vụ trong thời gian bảo lưu: bên mua được sử dụng, không được bán, tặng, cầm cố, thế chấp; ai chịu rủi ro nếu tài sản mất, hỏng.
- Ghi cách xử lý khi bên mua ngừng trả: thông báo trước bao lâu, cách thu hồi tài sản, cách tính giá trị hao mòn để hoàn tiền.
- Với tài sản giá trị lớn, cân nhắc đăng ký biện pháp bảo đảm để có hiệu lực đối kháng với người thứ ba.
Việc thu hồi tài sản phải bằng thoả thuận với người mua hoặc qua toà án khi không thoả thuận được. Bảo lưu quyền sở hữu không cho người bán quyền tự vào nhà người mua lấy đồ.
Câu hỏi thường gặp
Mua xe máy trả góp ở cửa hàng mà chưa trả hết thì xe là của ai?
Nếu bạn vay qua công ty tài chính, xe là của bạn ngay khi mua, bạn chỉ nợ công ty tài chính. Nếu cửa hàng tự bán trả góp và ghi điều khoản bảo lưu quyền sở hữu, cửa hàng vẫn là chủ xe cho tới khi bạn trả đủ. Đọc hợp đồng để biết mình ở trường hợp nào.
Bảo lưu quyền sở hữu có bắt buộc phải công chứng không?
Bộ luật Dân sự yêu cầu bảo lưu quyền sở hữu phải lập thành văn bản. Việc công chứng phụ thuộc vào hợp đồng mua bán chính có thuộc loại bắt buộc công chứng hay không, ví dụ với nhà đất là có. Với đồ dùng, máy móc giữa cá nhân, văn bản có chữ ký hai bên là hình thức tối thiểu.
Không đăng ký bảo lưu quyền sở hữu thì có giá trị không?
Giữa người bán và người mua, thoả thuận vẫn có giá trị. Đăng ký chỉ quyết định việc thoả thuận có hiệu lực đối kháng với người thứ ba hay không, tức là người mua lại hoặc chủ nợ khác của người mua có phải tôn trọng quyền của người bán hay không.
Người mua ngừng trả thì người bán có được giữ hết số tiền đã nhận không?
Không. Theo Bộ luật Dân sự, khi đòi lại tài sản, bên bán phải hoàn trả cho bên mua số tiền đã thanh toán sau khi trừ giá trị hao mòn do sử dụng. Nếu bên mua làm mất hoặc hư hỏng tài sản, bên bán có quyền đòi bồi thường thiệt hại.
Thuê tài chính khác thuê thông thường ở chỗ nào?
Thuê tài chính là một hình thức cấp tín dụng do công ty cho thuê tài chính được cấp phép thực hiện: công ty mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê, cho thuê trong thời hạn dài, hết hạn bên thuê thường có quyền mua lại. Thuê thông thường thì hết hạn trả lại tài sản, không có quyền mua.
Mua trả góp qua công ty tài chính thì có được bán lại món đồ không?
Món đồ là của bạn nên về nguyên tắc bạn có quyền bán. Nhưng nếu hợp đồng vay có biện pháp bảo đảm như thế chấp chính món đồ đó, hoặc công ty giữ giấy tờ gốc, bạn cần tất toán hoặc được bên cho vay đồng ý trước khi bán để tránh vi phạm hợp đồng.