Bảo lĩnh là một biện pháp ngăn chặn trong vụ án hình sự: cơ quan, tổ chức hoặc người thân đứng ra nhận quản lý bị can, bị cáo, cam đoan họ không bỏ trốn, không cản trở điều tra, để họ được tại ngoại thay vì bị tạm giam. Bảo lãnh là một biện pháp bảo đảm dân sự: một người cam kết với chủ nợ sẽ trả thay nếu người có nghĩa vụ không trả. Người nhận bảo lĩnh không phải trả nợ hay chịu án thay ai; người bảo lãnh thì đúng là có thể phải móc tiền túi ra.
Hai chữ chỉ khác một âm nên bị dùng lẫn liên tục, kể cả trong tin tức. Người dân hay nói "bảo lãnh cho con ra" khi con bị tạm giữ, hoặc nói "ký bảo lĩnh cho em vay tiền". Nghe thì hiểu, nhưng khi ngồi ký giấy, hiểu sai chữ là hiểu sai trách nhiệm của chính mình. Bài này tách bạch hai thứ và chỉ ra vài chữ "bảo lãnh" khác nữa mà bạn có thể gặp.
Bảng so sánh bảo lĩnh và bảo lãnh
Điểm khác căn bản: bảo lĩnh bảo đảm cho việc một người có mặt và chấp hành, bảo lãnh bảo đảm cho việc một khoản nghĩa vụ được trả.
| Tiêu chí | Bảo lĩnh | Bảo lãnh |
|---|---|---|
| Lĩnh vực | Tố tụng hình sự | Dân sự (giao dịch giữa các bên) |
| Văn bản gốc | Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Ai đứng ra | Cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập; hoặc cá nhân là người thân thích đủ điều kiện | Bất kỳ cá nhân, tổ chức nào có năng lực và đồng ý cam kết |
| Cam kết với ai | Với cơ quan tiến hành tố tụng | Với bên có quyền (chủ nợ, bên bán, bên cho thuê…) |
| Nội dung cam kết | Giám sát, quản lý để bị can, bị cáo thực hiện các nghĩa vụ đã cam đoan | Thực hiện nghĩa vụ thay nếu bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng |
| Ai quyết định cho áp dụng | Cơ quan tố tụng cân nhắc và ra quyết định | Các bên tự thoả thuận |
| Khi người kia vi phạm | Bị can, bị cáo bị chuyển sang biện pháp ngăn chặn khác; người nhận bảo lĩnh có thể bị phạt tiền tuỳ mức độ vi phạm nghĩa vụ của mình | Người bảo lãnh phải trả thay trong phạm vi đã cam kết, sau đó có quyền đòi lại người được bảo lãnh |
Nói ngắn: người nhận bảo lĩnh chịu trách nhiệm về việc trông chừng; người bảo lãnh chịu trách nhiệm bằng tiền và tài sản.
Bảo lĩnh: ai được nhận và cam đoan những gì
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 coi bảo lĩnh là biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam. Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo để quyết định có cho bảo lĩnh hay không. Gia đình không có "quyền" được bảo lĩnh; gia đình chỉ có quyền đề nghị.
Người nhận bảo lĩnh có thể là cơ quan, tổ chức nơi bị can, bị cáo làm việc, học tập; hoặc cá nhân là người thân thích của họ, đủ tuổi thành niên, có nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, có thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý. Trường hợp cá nhân nhận bảo lĩnh, luật yêu cầu phải có ít nhất hai người. Người nhận bảo lĩnh làm giấy cam đoan, có xác nhận theo quy định.
Bị can, bị cáo được bảo lĩnh phải cam đoan các nghĩa vụ: có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan; không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội; không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; không tiêu huỷ, giả mạo chứng cứ, tẩu tán tài sản liên quan; không đe doạ, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác. Vi phạm các cam đoan này thì bị chuyển sang biện pháp ngăn chặn khác, thường là tạm giam.
Bảo lãnh: hứa trả thay và chịu bằng tài sản của mình
Theo Bộ luật Dân sự 2015, bảo lãnh là việc người thứ ba (bên bảo lãnh) cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu khi đến thời hạn mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Các bên có thể thoả thuận bên bảo lãnh chỉ phải thực hiện khi bên có nghĩa vụ không có khả năng thực hiện.
Phạm vi bảo lãnh có thể là một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, có thể bao gồm cả lãi, tiền phạt, bồi thường thiệt hại nếu không có thoả thuận khác. Vì thế người ký bảo lãnh cần đọc kỹ con số, thời hạn và những khoản nằm trong phạm vi. Bảo lãnh có thể kèm theo việc đem tài sản của bên bảo lãnh ra bảo đảm, khi đó rủi ro còn cụ thể hơn.
Khi đã trả thay, bên bảo lãnh có quyền yêu cầu bên được bảo lãnh hoàn trả trong phạm vi đã thực hiện, trừ khi có thoả thuận khác. Quyền đòi lại này chỉ có giá trị thực tế khi người được bảo lãnh còn khả năng trả, nên người bảo lãnh nên giữ đầy đủ chứng từ đã trả thay. Các tình huống chi tiết về bảo lãnh cho người thân vay, nhiều người cùng bảo lãnh, gia hạn nợ mà người bảo lãnh không biết được viết ở danh mục bảo lãnh và tín chấp của trang.
Những chữ "bảo lãnh" khác bạn có thể gặp
Bảo lãnh ngân hàng. Ngân hàng cam kết trả thay cho khách hàng của mình, như bảo lãnh dự thầu, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh thanh toán. Về bản chất vẫn là cam kết trả thay, nhưng do tổ chức tín dụng phát hành theo quy định riêng của ngành ngân hàng.
Bảo lãnh viện phí. Thường là việc công ty bảo hiểm cam kết trả trực tiếp cho bệnh viện phần chi phí thuộc phạm vi hợp đồng bảo hiểm. Đây là một cơ chế thanh toán, không phải chuyện người thân đứng ra trả thay.
Bảo lãnh trong xuất nhập cảnh, định cư. Cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức đứng ra mời, bảo lãnh cho người khác nhập cảnh, cư trú theo pháp luật xuất nhập cảnh. Trách nhiệm chủ yếu là hành chính, liên quan tới việc người được bảo lãnh tuân thủ mục đích nhập cảnh.
Bảo lãnh phát hành chứng khoán. Tổ chức bảo lãnh cam kết mua hoặc phân phối chứng khoán cho tổ chức phát hành. Chữ giống nhưng là một nghiệp vụ thị trường vốn, không liên quan tới việc trả nợ thay một cá nhân.
Ví dụ giả định: một gia đình, hai chữ ký
Ví dụ giả định: con trai ông Bình bị khởi tố trong một vụ gây rối, đang bị tạm giam. Người bào chữa đề nghị thay thế tạm giam bằng bảo lĩnh. Ông Bình và em gái của ông, đều có việc làm ổn định và sống cùng địa phương, làm giấy nhận bảo lĩnh. Trách nhiệm của hai người là giám sát để con trai có mặt khi được triệu tập, không bỏ trốn, không tác động tới người làm chứng. Họ không phải chịu hình phạt thay, cũng không phải trả tiền bồi thường thay chỉ vì đã nhận bảo lĩnh.
Cùng năm đó, người con khác của ông Bình vay một khoản tiền của bạn để mở tiệm sửa xe, và người cho vay muốn có người đứng bảo lãnh. Ông Bình ký văn bản bảo lãnh toàn bộ tiền gốc. Lần này, nếu người con không trả, người cho vay có quyền yêu cầu ông Bình trả thay đúng phạm vi đã ký.
Hai chữ ký cùng một bàn tay, nhưng một chữ ký gắn với trách nhiệm trông chừng và có thể bị phạt nếu lơ là nghĩa vụ của chính mình, chữ ký kia gắn với một khoản tiền cụ thể. Trước khi ký, hãy hỏi người đưa giấy: đây là giấy cam đoan với cơ quan tố tụng, hay là văn bản cam kết với một chủ nợ.
Vì sao người ta hay nhầm, và nhầm thì thiệt ở đâu
Trong tiếng nói hằng ngày, "bảo lãnh" quen tai hơn vì gặp ở ngân hàng, bệnh viện, hồ sơ định cư. Vì vậy khi người thân bị tạm giữ, nhiều gia đình đi hỏi "làm sao bảo lãnh cho ra", và có kẻ lợi dụng chính sự nhầm này để nhận tiền "lo bảo lãnh". Bảo lĩnh không phải là thứ mua được: cơ quan tố tụng quyết định dựa trên căn cứ luật định, gia đình chỉ đề nghị và làm giấy nhận bảo lĩnh nếu được chấp thuận. Ai hứa "chạy" cho được tại ngoại bằng tiền là dấu hiệu lừa đảo hoặc vi phạm pháp luật, bạn nên tránh xa.
Chiều ngược lại, người được nhờ ký "bảo lĩnh" cho một khoản vay thường nghĩ mình chỉ làm chứng hay giới thiệu. Đọc kỹ nội dung mới thấy đó là cam kết trả thay, tức là bảo lãnh theo luật dân sự, dù tên giấy viết sai. Toà xét nội dung cam kết chứ không xét tên gọi, nên viết nhầm chữ không giúp người ký thoát trách nhiệm.
Trước khi ký: soát nhanh
Dù ký bảo lĩnh hay bảo lãnh, mấy câu dưới đây giúp bạn tránh ký nhầm hoặc ký quá sức.
- Giấy này gửi cho ai: cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án (bảo lĩnh) hay một cá nhân, tổ chức là chủ nợ (bảo lãnh)?
- Nếu là bảo lĩnh: mình có thật sự sống gần, có điều kiện giám sát người được bảo lĩnh không? Có hiểu những nghĩa vụ họ đã cam đoan không?
- Nếu là bảo lãnh: con số bảo lãnh là bao nhiêu, có gồm lãi, tiền phạt không, thời hạn đến bao giờ, khi nào chủ nợ được đòi mình?
- Tài sản của mình có bị đưa vào làm bảo đảm kèm theo không? Nếu là tài sản chung vợ chồng, người kia đã biết và đồng ý chưa?
- Mình có đang bảo lãnh cho người khác nữa không? Tổng số tiền mình có thể phải trả thay là bao nhiêu so với khả năng thật?
Không ký giấy để trống phần số tiền, phạm vi hay tên người được bảo lãnh. Giữ một bản giấy đã ký cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Người nhận bảo lĩnh có phải ngồi tù thay nếu bị can bỏ trốn không?
Không. Hình phạt chỉ áp dụng với người phạm tội. Nếu bị can, bị cáo bỏ trốn, họ bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác và có thể bị truy nã. Người nhận bảo lĩnh vi phạm nghĩa vụ giám sát của mình thì tuỳ mức độ có thể bị phạt tiền theo quy định của pháp luật.
Một người có đủ để nhận bảo lĩnh không?
Trường hợp cá nhân nhận bảo lĩnh, Bộ luật Tố tụng hình sự yêu cầu ít nhất hai người, đều là người thân thích của bị can, bị cáo và đáp ứng điều kiện về tuổi, nhân thân, thu nhập, khả năng quản lý. Cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập cũng có thể nhận bảo lĩnh.
Có thể rút lại bảo lĩnh giữa chừng không?
Người nhận bảo lĩnh nếu thấy không còn đủ điều kiện giám sát nên báo ngay cho cơ quan đang thụ lý vụ án để họ xem xét lại biện pháp ngăn chặn. Không nên tự ý bỏ mặc, vì khi người được bảo lĩnh vi phạm, người nhận bảo lĩnh có thể bị xem xét trách nhiệm.
Người bảo lãnh vay tiền có bị coi là đồng vay không?
Không. Người đồng vay là bên vay ngay từ đầu, chủ nợ đòi thẳng được. Người bảo lãnh chỉ phải trả khi đến hạn mà người vay không trả hoặc trả không đúng, trong phạm vi đã cam kết, trừ khi văn bản có thoả thuận khác về thời điểm đòi.
Bảo lãnh cho con ra khỏi đồn công an có phải ký bảo lãnh dân sự không?
Khi người thân bị tạm giữ hoặc bị can bị tạm giam, việc gia đình đứng ra là bảo lĩnh theo tố tụng hình sự, không phải bảo lãnh dân sự. Với vi phạm hành chính, cơ quan có thể giao người chưa thành niên cho gia đình theo thủ tục riêng. Hỏi rõ loại giấy trước khi ký.
Ký bảo lãnh rồi mới biết người vay nợ nhiều nơi thì có huỷ được không?
Bảo lãnh đã có hiệu lực không tự huỷ chỉ vì người bảo lãnh đổi ý. Nếu bị lừa dối khi ký, như bị giấu thông tin quan trọng một cách cố ý, có thể yêu cầu toà tuyên vô hiệu trong thời hạn luật định. Việc này cần chứng cứ và nên có người làm nghề hỗ trợ.