Khi một doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, chủ nợ có bảo đảm được thanh toán từ chính tài sản bảo đảm của mình trước, nếu biện pháp bảo đảm hợp lệ và đã có hiệu lực đối kháng; phần giá trị tài sản không đủ trả thì phần còn thiếu được xếp chung với các chủ nợ không có bảo đảm. Nhà cung cấp chỉ có hoá đơn và phiếu giao hàng thường đứng sau các chi phí phá sản, nợ lương người lao động và nhiều khoản khác, nên tỷ lệ thu hồi thường thấp.
Bài này giải thích nguyên lý chung để nhà cung cấp nhỏ hiểu vì sao bảo đảm quan trọng nhất đúng vào lúc tệ nhất, và những việc nên làm khi nghe tin đối tác sắp phá sản. Thủ tục phá sản có nhiều chi tiết kỹ thuật và quy định có thể thay đổi; con số, thời hạn cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi người làm nghề.
Ai có thể bị phá sản, ai không
Theo pháp luật phá sản áp dụng lâu nay, thủ tục phá sản dành cho doanh nghiệp và hợp tác xã mất khả năng thanh toán, tức là không trả được các khoản nợ đến hạn trong một thời hạn luật định. Toà án có thẩm quyền xem xét đơn yêu cầu, quyết định mở thủ tục, chỉ định người quản lý tài sản, rồi đi qua các bước kiểm kê, lập danh sách chủ nợ, hội nghị chủ nợ.
Hộ kinh doanh và cá nhân không đi theo thủ tục phá sản. Khi một hộ kinh doanh không trả được nợ, chủ nợ đòi theo đường dân sự thông thường, và chủ hộ cùng các thành viên tham gia kinh doanh chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Điều này có nghĩa là bán chịu cho hộ kinh doanh có rủi ro khác với bán chịu cho công ty TNHH: không có "lá chắn" vốn góp, nhưng cũng không có cơ chế phá sản để xoá nợ.
Doanh nghiệp đóng cửa không đồng nghĩa với phá sản. Nhiều công ty nhỏ ngừng hoạt động, không ai nộp đơn phá sản, chủ nợ phải tự khởi kiện. Ngược lại, có công ty chủ động nộp đơn. Nhà cung cấp cần phân biệt để biết mình đang đối diện thủ tục nào.
Nguyên lý thứ tự khi chia tài sản của doanh nghiệp phá sản
Bảng tóm tắt theo nguyên lý chung của pháp luật phá sản, để hình dung vị trí của từng nhóm. Thứ tự chi tiết, các khoản cụ thể trong mỗi nhóm cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Nhóm | Được trả từ đâu | Vị trí của nhà cung cấp |
|---|---|---|
| Tài sản không thuộc doanh nghiệp (hàng ký gửi, tài sản thuê, mượn) | Chủ sở hữu yêu cầu nhận lại | Nhà cung cấp giao hàng ký gửi có quyền đòi lại hàng, không phải chia |
| Chủ nợ có bảo đảm | Từ tài sản bảo đảm của khoản nợ đó | Nhà cung cấp có thế chấp, cầm cố, bảo lưu quyền sở hữu đã đăng ký đứng ở đây |
| Chi phí phá sản, nợ người lao động và các khoản ưu tiên khác theo luật | Từ tài sản còn lại của doanh nghiệp | Đứng trước nhà cung cấp không có bảo đảm |
| Chủ nợ không có bảo đảm | Chia theo tỷ lệ từ phần còn lại | Nhà cung cấp chỉ có hoá đơn, phiếu giao hàng đứng ở đây |
| Chủ sở hữu, thành viên doanh nghiệp | Phần còn lại sau cùng, nếu có | Không liên quan |
Điều bảng này cho thấy rõ: cùng giao một lô hàng giá trị như nhau, nhà cung cấp có bảo đảm hợp lệ và nhà cung cấp không có bảo đảm có thể nhận về những khoản rất khác nhau.
Khi nào bảo đảm của nhà cung cấp thật sự đứng vững
Biện pháp bảo đảm phải hợp lệ. Hợp đồng bảo đảm đúng hình thức, tài sản thuộc quyền của bên bảo đảm, người ký có thẩm quyền. Thế chấp nhà đất thiếu công chứng hoặc không đăng ký, bảo lưu quyền sở hữu chỉ nói miệng, đều là những chỗ dễ bị bác.
Phải có hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Với thế chấp, bảo lưu quyền sở hữu, điều này thường gắn với việc đăng ký; với cầm cố, gắn với việc bạn đang nắm giữ tài sản. Khi doanh nghiệp phá sản, người quản lý tài sản và các chủ nợ khác chính là "người thứ ba". Biện pháp chưa có hiệu lực đối kháng thì rất khó được ưu tiên.
Tài sản phải còn và nhận diện được. Bảo lưu quyền sở hữu với lô máy móc có seri thì dễ đòi; với nguyên liệu đã đưa vào sản xuất thành sản phẩm khác thì rất khó. Hàng hoá luân chuyển đã bán đi thì quyền chuyển sang tiền hoặc hàng thay thế theo thoả thuận và quy định, việc chứng minh phức tạp hơn.
Giao dịch bảo đảm không rơi vào diện bị xem xét lại. Pháp luật phá sản cho phép xem xét lại một số giao dịch doanh nghiệp xác lập trong thời gian ngắn trước khi mở thủ tục, ví dụ bảo đảm mới lập cho khoản nợ cũ khi doanh nghiệp đã gặp khó. Nhà cung cấp vội đòi thế chấp vào phút chót có thể gặp rủi ro này.
Ví dụ giả định: ba nhà cung cấp, cùng một khách hàng phá sản
Để thấy rõ khác biệt, hãy hình dung một công ty sản xuất đồ gỗ bị mở thủ tục phá sản. Ba nhà cung cấp cùng có khoản phải thu giá trị như nhau, ví dụ giả định mỗi bên 300 triệu đồng.
Nhà cung cấp A bán máy chà nhám, ký hợp đồng bảo lưu quyền sở hữu và đã đăng ký biện pháp này. Máy còn nằm trong xưởng, có seri. A có cơ sở để yêu cầu nhận lại máy hoặc được thanh toán từ chính giá trị của máy trước các chủ nợ khác, phần còn thiếu mới xếp chung.
Nhà cung cấp B bán gỗ nguyên liệu theo kiểu ký gửi: gỗ chưa đưa vào sản xuất vẫn thuộc về B, có biên bản kiểm kê tháng gần nhất. B đòi lại được phần gỗ còn trong kho, nhưng phần đã xẻ thành sản phẩm thì không còn nhận diện được, trở thành khoản nợ không có bảo đảm.
Nhà cung cấp C bán sơn, chỉ có hoá đơn và phiếu giao hàng. C đứng sau chi phí phá sản, nợ người lao động và các khoản ưu tiên khác, rồi chia theo tỷ lệ với nhiều chủ nợ không có bảo đảm. Nếu tài sản còn lại ít, C có thể chỉ nhận về một phần nhỏ, thậm chí không nhận được gì.
Ba nhà cung cấp, cùng số tiền, ba kết quả khác hẳn nhau. Điều quyết định không phải là ai có quan hệ tốt hơn với giám đốc, mà là ai đã làm bảo đảm đúng từ đầu.
Nghe tin đối tác sắp phá sản: nhà cung cấp nên làm gì
Phản ứng sớm và đúng thủ tục quan trọng hơn phản ứng mạnh.
- Dừng giao hàng chịu mới ngay, chuyển sang thu tiền trước nếu vẫn muốn bán.
- Đối chiếu công nợ hiện có bằng văn bản, nếu đối tác còn hợp tác.
- Tách riêng các khoản: hàng ký gửi đòi lại, nợ có bảo đảm, nợ không có bảo đảm; mỗi loại có cách xử lý khác nhau.
- Với hàng ký gửi hoặc hàng có bảo lưu quyền sở hữu đã đăng ký, gửi văn bản yêu cầu trả lại kèm hồ sơ chứng minh.
- Theo dõi thông báo của toà án về việc mở thủ tục phá sản; khi có quyết định, gửi giấy đòi nợ kèm chứng từ cho người quản lý tài sản đúng thời hạn được thông báo.
- Tham gia hội nghị chủ nợ nếu có thể, vì đây là nơi quyết định phương án phục hồi hay thanh lý.
Không tự tới lấy hàng, máy móc hay tài sản của doanh nghiệp đang phá sản để trừ nợ. Ngoài việc vi phạm, hành vi này còn có thể làm bạn mất quyền lợi trong thủ tục chung.
Nhà cung cấp nhỏ nên rút ra điều gì cho các hợp đồng sau
Kinh nghiệm phá sản của khách hàng thường dạy nhà cung cấp một bài học: bảo đảm chỉ có giá trị khi được làm từ đầu, lúc quan hệ còn tốt. Khi đối tác đã gặp khó, họ không còn tài sản để bảo đảm, hoặc tài sản đã được ngân hàng giữ trước, và bảo đảm lập vội vàng còn có thể bị xem xét lại.
Với khách hàng doanh nghiệp mua chịu nhiều, nhà cung cấp nhỏ nên cân nhắc ba lớp. Lớp thứ nhất là hạn mức nợ và quyết toán đều đặn để rủi ro không phình ra. Lớp thứ hai là bảo đảm gắn với hàng: ký gửi thay vì bán đứt với mặt hàng phù hợp, hoặc bảo lưu quyền sở hữu có đăng ký với hàng giá trị cao. Lớp thứ ba, khi số nợ lớn, là bảo lãnh của chủ doanh nghiệp hay một bên có tài sản.
Cuối cùng là theo dõi tín hiệu: chậm trả kéo dài, thay đổi người đại diện liên tục, nợ lương nhân viên, bị nhiều nhà cung cấp khác đòi. Những tín hiệu này thường xuất hiện nhiều tháng trước khi một doanh nghiệp nộp đơn phá sản.
Khi nào cần người làm nghề luật
Thủ tục phá sản là lĩnh vực có tính kỹ thuật cao: thời hạn gửi giấy đòi nợ, cách xác định giá trị khoản nợ có bảo đảm, quyền phản đối danh sách chủ nợ, cách biểu quyết ở hội nghị chủ nợ. Bỏ lỡ một thời hạn có thể làm bạn mất quyền đòi trong thủ tục chung.
Nếu khoản nợ của bạn đáng kể so với doanh thu, hoặc bạn có tài sản bảo đảm mà người quản lý tài sản chưa công nhận, nên nhờ luật sư có kinh nghiệm phá sản xem hồ sơ. Bạn cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ hiện có đủ chứng minh khoản nợ có bảo đảm hay chưa, trước khi gửi giấy đòi nợ.
Với khoản nợ nhỏ, chi phí theo đuổi có thể vượt số tiền thu về. Khi đó, một quyết định thực tế là gửi giấy đòi nợ đúng hạn để giữ quyền, ghi nhận khoản lỗ trong sổ sách theo quy định, và dồn sức cho các khách hàng còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cung cấp chỉ có hoá đơn thì có được trả gì khi khách phá sản không?
Có thể được trả một phần, nếu sau khi thanh toán các nhóm ưu tiên còn tài sản để chia theo tỷ lệ. Trên thực tế, phần này thường thấp. Bạn vẫn nên gửi giấy đòi nợ đúng hạn để có tên trong danh sách chủ nợ.
Tài sản bảo đảm bán không đủ trả nợ thì phần còn lại tính sao?
Theo nguyên tắc chung, phần nợ chưa được thanh toán từ tài sản bảo đảm được xếp như khoản nợ không có bảo đảm và chia cùng các chủ nợ khác. Nếu giá trị tài sản vượt số nợ, phần dư nhập vào tài sản chung của doanh nghiệp.
Khách là hộ kinh doanh ngừng buôn bán thì có thủ tục phá sản không?
Không. Hộ kinh doanh không thuộc đối tượng phá sản. Chủ nợ đòi theo đường dân sự, có thể khởi kiện để được thi hành án vào tài sản của chủ hộ và các thành viên tham gia kinh doanh theo quy định.
Bảo lưu quyền sở hữu không đăng ký có được ưu tiên khi phá sản không?
Bảo lưu quyền sở hữu phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba từ khi đăng ký. Không đăng ký thì vị thế của bên bán trước người quản lý tài sản và các chủ nợ khác yếu hơn nhiều. Với hàng giá trị lớn, nên đăng ký ngay khi giao.
Có thể đòi giám đốc của công ty phá sản trả nợ không?
Thông thường không, vì công ty chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Ngoại lệ là khi giám đốc đã ký bảo lãnh cá nhân, hoặc có hành vi vi phạm mà luật quy định phải chịu trách nhiệm. Trường hợp này cần xem chứng cứ cụ thể.
Đối tác đang phá sản đề nghị tiếp tục mua hàng thì có nên bán không?
Có thể, nếu thu tiền trước hoặc có cơ chế thanh toán rõ ràng được người quản lý tài sản chấp thuận. Khoản nợ phát sinh sau khi mở thủ tục thường được xử lý khác khoản nợ cũ; chi tiết cần đối chiếu quy định và hỏi người làm nghề.