Bộ luật Dân sự 2015 cho phép đặt cọc bằng tiền, kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác, nên cọc bằng vàng, xe máy hay chiếc điện thoại đều hợp lệ. Khác với cọc tiền, cọc bằng tài sản đặt ra ba việc phải thoả thuận trước: tài sản được định giá bao nhiêu, ai giữ và bảo quản ra sao, và khi phạt cọc thì "khoản tương đương" tính theo giá ở thời điểm nào.
Cọc bằng vàng khá phổ biến ở các vùng quen giữ vàng như miền Tây, miền Trung, khi mua bán xe, đặt hàng nông sản, thuê ghe hay thuê máy móc mùa vụ. Cọc bằng xe máy hoặc đồ dùng thì gặp khi người đặt cọc không có sẵn tiền mặt. Bài này đi qua những chỗ hay vướng khi cọc không phải bằng tiền, kèm cách ghi giấy cho khỏi cãi nhau. Phần cọc thuê đồ, thuê xe đã quen gọi là ký cược, không phải đặt cọc, nên chỉ nhắc khi cần phân biệt.
Luật cho phép cọc bằng những gì
Điều luật về đặt cọc liệt kê tài sản đặt cọc gồm tiền, kim khí quý, đá quý và vật có giá trị khác. Kim khí quý thường là vàng, bạc; đá quý là những loại có giá trị trao đổi được thị trường công nhận. "Vật có giá trị khác" là nhóm mở: xe máy, ô tô, điện thoại, máy móc, đồ trang sức, thậm chí một lô hàng. Điều kiện cơ bản là vật đó thuộc quyền sở hữu của bên đặt cọc, hoặc bên đặt cọc được chủ sở hữu đồng ý cho dùng, và được phép giao dịch.
Có mấy loại không nên hoặc không thể dùng làm tài sản cọc. Giấy tờ tuỳ thân như căn cước, hộ chiếu không phải tài sản, giữ chúng làm tin là cách làm không nên và có thể vi phạm quy định về quản lý giấy tờ tuỳ thân. Giấy đăng ký xe cũng không phải là chiếc xe; giữ giấy đăng ký mà không giữ xe thì chỉ là giữ một tờ giấy, không bảo đảm được gì. Tài sản đang tranh chấp, đang bị kê biên hoặc là tài sản chung mà người kia không đồng ý thì dễ phát sinh rắc rối ngay từ đầu.
Quyền sử dụng đất và nhà ở không thuộc phạm vi bài này. Dùng sổ đỏ để đặt cọc là chuyện khác hẳn, liên quan đến thế chấp và công chứng; đưa sổ đỏ cho người khác giữ cũng không tạo ra biện pháp bảo đảm có giá trị với người thứ ba.
Ba câu hỏi phải chốt khi cọc bằng tài sản
Tài sản trị giá bao nhiêu. Phải ghi giá trị quy đổi ngay lúc giao, kể cả với vàng. Ví dụ giả định: "Bên A đặt cọc 2 chỉ vàng nhẫn 9999, hai bên thống nhất trị giá tại thời điểm giao là… đồng". Không có con số này, đến lúc phạt cọc mỗi người sẽ lấy một mức giá có lợi cho mình.
Ai giữ, giữ ở đâu, có được dùng không. Bên nhận cọc nắm giữ tài sản và có nghĩa vụ bảo quản. Với xe máy, cần ghi có được chạy hay không, ai đóng tiền gửi xe, ai chịu nếu xe bị mất. Với vàng, nên ghi rõ số lượng, loại, hình thức như nhẫn trơn hay dây chuyền, và tình trạng.
Phạt cọc tính bằng gì. Khi bên nhận cọc bỏ ngang, họ phải trả lại tài sản cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đó. Câu hỏi là giá trị ở thời điểm nào: lúc giao cọc, lúc vi phạm hay lúc thanh toán. Luật không nói chi tiết đến mức này; cách an toàn là hai bên tự thoả thuận và ghi vào giấy.
Có cho phép trả bằng tiền thay vì trả lại đúng tài sản không. Với vàng, có người muốn nhận lại đúng vàng, có người chấp nhận nhận tiền theo giá đã chốt. Với xe, bên đặt cọc thường muốn nhận lại đúng chiếc xe của mình. Ghi rõ điều này giúp tránh tình trạng bên nhận cọc đã bán xe rồi đưa tiền.
Giá vàng lên xuống: ai được, ai mất khi phạt cọc
Đây là chỗ cọc bằng vàng khác hẳn cọc bằng tiền. Giả sử cọc 3 chỉ vàng lúc giá thấp, ba tháng sau giá tăng mạnh, rồi bên nhận cọc bỏ ngang. Bên đặt cọc nhận lại 3 chỉ vàng của mình là đương nhiên. Phần "khoản tương đương" thì có thể hiểu là 3 chỉ vàng nữa, là số tiền bằng giá 3 chỉ lúc giao cọc, hoặc bằng giá lúc trả. Chênh lệch giữa các cách hiểu có thể lên đến vài triệu đồng.
Chiều ngược lại cũng có rủi ro. Bên đặt cọc bỏ ngang thì mất số vàng đã cọc. Nếu vàng tăng giá, người mất cọc thấy mình thiệt hơn dự tính; nếu vàng giảm, người nhận cọc thấy mình được ít hơn. Không có cách nào loại bỏ rủi ro giá, chỉ có cách chia nó ra từ đầu.
Ba cách ghi hay dùng: một là quy hết ra tiền tại thời điểm giao, coi như cọc tiền nhưng giao bằng vàng cho tiện; hai là giữ nguyên đơn vị vàng, phạt cọc cũng bằng vàng cùng loại, cùng số lượng; ba là cho phép trả bằng tiền theo giá mua vào của một tiệm vàng hai bên chọn tại ngày thanh toán. Cách nào cũng được, miễn hai bên hiểu giống nhau. Cách thứ hai là gọn nhất khi cả hai đều quen giữ vàng.
Nếu không ghi gì, khi có tranh chấp, người giải quyết sẽ phải tự xác định thời điểm và giá. Điều này mất thời gian và kết quả khó đoán, nên với một khoản cọc chỉ vài chỉ vàng, viết thêm một câu là cách tiết kiệm nhất.
Cọc bằng xe máy, điện thoại: các bước giao nhận
Cọc bằng xe hoặc đồ điện tử hay phát sinh tranh cãi về tình trạng tài sản khi trả lại. Các bước dưới đây giúp hai bên có chứng cứ chung.
- Kiểm quyền sở hữu: xem giấy đăng ký xe đứng tên ai; nếu là xe của người thân, cần người đứng tên đồng ý, tốt nhất bằng tin nhắn hoặc chữ ký.
- Chụp ảnh, quay video tình trạng tài sản ngay lúc giao: số khung, số máy, vết trầy, đồng hồ số km; với điện thoại thì tình trạng màn hình, vỏ máy, dung lượng pin nếu xem được.
- Ghi giá trị quy đổi hai bên thống nhất, kể cả khi đó là đồ cũ.
- Ghi rõ bên nhận cọc được hay không được sử dụng; nếu được dùng, ai chịu xăng dầu, sửa chữa, phạt nguội phát sinh trong thời gian giữ.
- Thoả thuận trách nhiệm khi tài sản hư hỏng hoặc mất trong thời gian giữ: thường là bên nhận cọc bồi thường, trừ hao mòn tự nhiên.
- Giao kèm giấy đăng ký xe nếu cần để đi đường hợp pháp, nhưng không giao căn cước của người đặt cọc.
- Khi trả lại, kiểm tra lại theo ảnh lúc giao, hai bên xác nhận bằng tin nhắn là đã nhận đủ.
Với điện thoại, nên đăng xuất tài khoản cá nhân và xoá dữ liệu trước khi giao. Một chiếc điện thoại còn tài khoản ngân hàng, ảnh riêng tư mà nằm trong tay người khác vài tuần là rủi ro lớn hơn nhiều so với giá trị của nó.
Tài sản cọc hư hỏng, mất hoặc bị đem bán
Bên nhận cọc có nghĩa vụ bảo quản tài sản cọc như tài sản của mình. Nếu xe bị mất trộm vì để ngoài đường không khoá, điện thoại rơi vỡ vì đem đi dùng hằng ngày, bên nhận cọc phải chịu trách nhiệm bồi thường. Hao mòn tự nhiên, như lốp xe non hơi sau vài tuần không chạy, thì khó đòi được.
Tình huống tệ hơn là bên nhận cọc đem tài sản đi bán hoặc cầm đồ. Về dân sự, đây là vi phạm nghĩa vụ, bên đặt cọc có quyền đòi lại tài sản hoặc đòi bồi thường giá trị. Nếu việc chiếm giữ, bán tài sản có dấu hiệu gian dối hoặc cố ý không trả, câu chuyện có thể vượt khỏi phạm vi dân sự; khi đó nên giữ đủ chứng cứ và hỏi người làm nghề về hướng xử lý, đừng tự tìm cách lấy lại bằng sức.
Một trường hợp ít gặp nhưng có thật: tài sản cọc bị thiên tai làm hỏng, ví dụ xe máy cọc bị ngập trong trận lũ. Nếu bên nhận cọc không có lỗi trong việc bảo quản, việc chịu rủi ro sẽ phụ thuộc vào thoả thuận và vào quy tắc chung về chịu rủi ro tài sản. Đây là chỗ một câu trong giấy cọc, kiểu "rủi ro do thiên tai trong thời gian giữ do bên… chịu", giúp hai bên khỏi phải tranh luận sau này.
Mẫu nội dung giấy cọc bằng tài sản
Không có mẫu chuẩn bắt buộc. Đây là những nội dung nên có, sắp theo thứ tự dễ đọc; bạn viết bằng lời của mình.
- Họ tên, năm sinh, nơi cư trú của hai bên; số căn cước chỉ cần ghi, không cần giữ bản gốc.
- Giao dịch được bảo đảm: mua gì, thuê gì, đặt làm gì, giá bao nhiêu, hạn nào.
- Mô tả tài sản cọc: loại, số lượng, đặc điểm nhận dạng, tình trạng; với vàng ghi loại vàng và hình thức; với xe ghi biển số, số khung, số máy.
- Giá trị quy đổi hai bên thống nhất tại thời điểm giao.
- Ai giữ, giữ ở đâu, được hay không được sử dụng.
- Hậu quả khi bên đặt cọc bỏ ngang và khi bên nhận cọc bỏ ngang, kèm cách tính khoản tương đương: bằng tài sản cùng loại hay bằng tiền theo giá nào.
- Trách nhiệm khi tài sản hư hỏng, mất.
- Cách trả lại khi giao dịch thành: trả lại tài sản hay trừ vào giá theo giá trị đã quy đổi.
- Ngày lập, chữ ký hai bên; có người làm chứng thì tốt.
Giấy cọc bằng tài sản giữa cá nhân không bắt buộc công chứng. Với tài sản giá trị lớn, hai bên có thể chọn công chứng hoặc chứng thực chữ ký để giảm tranh cãi về việc ai đã ký.
Khi nào nên đổi sang cọc tiền hoặc biện pháp khác
Cọc bằng tài sản hợp với giao dịch ngắn, giá trị vừa phải, hai bên quen biết. Khi giao dịch kéo dài nhiều tháng, giá trị tài sản dễ biến động hoặc dễ hỏng, nên cân nhắc đổi sang cọc tiền, hoặc bán tài sản lấy tiền rồi cọc. Giữ một chiếc xe máy của người khác ba tháng là gánh nặng cho cả hai.
Nếu mục đích thật là bảo đảm một khoản nợ chứ không phải bảo đảm việc ký, thực hiện hợp đồng, có thể biện pháp phù hợp là cầm cố tài sản, với cách xử lý khi đến hạn không trả khác hẳn đặt cọc. Nếu tài sản là thứ người thuê giao để bảo đảm trả lại đồ thuê, đó là ký cược. Gọi đúng tên giúp áp đúng quy tắc; gọi sai, bạn có thể tưởng mình được giữ tài sản trong khi luật không cho.
Cuối cùng, đừng nhận cọc bằng tài sản mà bạn không có chỗ cất an toàn. Trách nhiệm bảo quản nằm ở người nhận; một chiếc nhẫn vàng nhét trong ngăn kéo quầy hàng cũng là rủi ro bạn tự gánh.
Câu hỏi thường gặp
Đặt cọc bằng vàng có cần ghi giá trị bằng tiền không?
Không bắt buộc, nhưng rất nên. Ghi giá trị quy đổi tại thời điểm giao giúp hai bên có điểm tựa khi tính khoản phạt cọc hoặc khi trừ cọc vào giá. Nếu muốn giữ nguyên đơn vị vàng, hãy ghi rõ phạt cọc cũng bằng vàng cùng loại, cùng số lượng.
Bên nhận cọc bỏ ngang thì phải trả gì nếu cọc là 2 chỉ vàng?
Theo quy tắc chung, họ phải trả lại 2 chỉ vàng đã nhận và thêm một khoản tương đương giá trị 2 chỉ vàng, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Khoản tương đương tính theo giá thời điểm nào nên được ghi sẵn trong giấy cọc để khỏi tranh cãi.
Có được dùng xe máy đang trả góp để đặt cọc không?
Xe mua trả góp có thể đang được bảo lưu quyền sở hữu hoặc thế chấp cho bên bán, bên cho vay. Khi đó người đang dùng xe chưa có toàn quyền định đoạt, đem xe đi cọc là rủi ro cho cả hai bên. Nên kiểm tra hợp đồng trả góp trước, tốt nhất là chọn tài sản khác.
Bên giữ cọc có được chạy chiếc xe máy nhận cọc không?
Chỉ khi hai bên đồng ý. Nếu giấy cọc không nói gì, bên nhận cọc nên coi là chỉ được giữ và bảo quản. Việc tự ý sử dụng làm tăng hao mòn và nếu xảy ra tai nạn hay bị phạt nguội, tranh chấp sẽ phức tạp hơn nhiều.
Giữ căn cước của người đặt cọc thay cho tài sản có được không?
Không nên. Căn cước không phải tài sản có giá trị trao đổi nên không thể là tài sản đặt cọc. Việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác làm tin còn có thể vi phạm quy định về quản lý giấy tờ tuỳ thân và gây phiền phức cho chính người giữ.
Tài sản cọc bị mất trộm trong thời gian giữ thì ai chịu?
Bên nhận cọc có nghĩa vụ bảo quản tài sản. Nếu mất do bảo quản không cẩn thận, bên nhận cọc phải bồi thường. Nếu đã bảo quản hợp lý mà vẫn mất, việc ai chịu rủi ro sẽ phụ thuộc thoả thuận và quy tắc chung, nên tốt nhất là ghi trước một câu về trách nhiệm khi mất.