Bảo lãnh trong Bộ luật Dân sự 2015 bảo đảm cho "nghĩa vụ" nói chung, không chỉ khoản vay tiền: nghĩa vụ trả tiền thuê nhà, bồi thường hư hỏng, hoàn thành việc sửa chữa đã nhận tiền tạm ứng, trả tiền hàng mua chịu đều có thể được bảo lãnh. Điểm khó là nhiều nghĩa vụ loại này chưa có con số cố định lúc ký, nên phạm vi bảo lãnh dễ phình ra nếu không được viết rõ.
Bài này dành cho người được nhờ đứng ra cho một sinh viên thuê phòng, một người thợ quen nhận sửa nhà, hay một người hàng xóm mua chịu ở tiệm; và cho cả bên cho thuê, chủ nhà, chủ tiệm muốn có người bảo đảm. Bài đi qua những tình huống hay gặp, cách giới hạn phạm vi, và chỗ khác biệt so với bảo lãnh khoản vay.
Vì sao bảo lãnh nghĩa vụ ngoài khoản vay khó hơn
Với một khoản vay, số tiền gốc đã rõ từ đầu, phạm vi bảo lãnh tương đối dễ hình dung. Còn với hợp đồng thuê nhà, nghĩa vụ của người thuê kéo dài suốt thời gian thuê: trả tiền thuê từng tháng, trả tiền điện nước, giữ gìn tài sản, bồi thường nếu làm hư hỏng, trả lại nhà đúng hạn. Có những nghĩa vụ chưa thể biết con số, như hư hỏng sẽ xảy ra hay không và tốn bao nhiêu để sửa.
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bảo đảm cho nghĩa vụ hiện tại lẫn nghĩa vụ phát sinh trong tương lai. Nghĩa vụ bảo lãnh, nếu không có thoả thuận khác, bao gồm cả tiền phạt, bồi thường thiệt hại và lãi trên số tiền chậm trả. Gộp hai điều này lại, một câu đơn giản kiểu "bảo lãnh cho mọi nghĩa vụ của người thuê" có thể khiến người bảo lãnh chịu những khoản mà lúc ký không ai nghĩ tới.
Bộ luật cũng có một giới hạn tự nhiên: với nghĩa vụ phát sinh trong tương lai, phạm vi bảo lãnh không bao gồm nghĩa vụ phát sinh sau khi người bảo lãnh chết hoặc pháp nhân bảo lãnh chấm dứt tồn tại. Nhưng đó là giới hạn ở rất xa; trong đời sống hằng ngày, giới hạn thật phải đến từ chính chữ trên giấy.
Tình huống thường gặp và điều nên ghi rõ
Bảng dưới gom ba tình huống hay gặp nhất ngoài khoản vay. Cột cuối là những điểm người bảo lãnh nên đề nghị ghi vào giấy để giới hạn rủi ro của mình.
| Tình huống | Nghĩa vụ thường được bảo lãnh | Nên ghi rõ |
|---|---|---|
| Cho thuê phòng, thuê nhà | Tiền thuê, điện nước, bồi thường hư hỏng, trả nhà đúng hạn | Trần số tiền; chỉ bảo lãnh tiền thuê hay cả bồi thường; thời hạn bảo lãnh trùng thời hạn thuê, không tự kéo dài khi gia hạn |
| Thuê thợ sửa nhà, làm nội thất có tạm ứng | Hoàn thành công việc hoặc hoàn trả tiền tạm ứng | Chỉ bảo lãnh hoàn trả tạm ứng hay cả bồi thường do làm sai; số tiền tối đa; cách xác định thợ vi phạm |
| Mua chịu hàng ở tiệm, đại lý nhỏ | Trả tiền hàng theo kỳ hẹn | Hạn mức tối đa; chỉ các đơn trong một thời gian; tiệm báo người bảo lãnh khi quá hạn |
Cách viết an toàn nhất cho người bảo lãnh luôn có hai yếu tố: con số tối đa và mốc thời gian. Không có hai thứ này, phạm vi bảo lãnh trôi theo nghĩa vụ chính, và nghĩa vụ chính trong các hợp đồng loại này có thể kéo dài, phình ra rất nhiều.
Bảo lãnh cho người thuê nhà: những điểm riêng
Ở các thành phố có nhiều sinh viên và công nhân, chủ nhà đôi khi đề nghị phụ huynh hoặc người thân đứng ra bảo lãnh cho người thuê, bên cạnh tiền cọc. Tiền cọc thường đã bảo đảm một phần nghĩa vụ; bảo lãnh là lớp thứ hai. Người bảo lãnh nên hỏi: tiền cọc được trừ trước rồi mới tới mình, hay chủ nhà có thể đòi mình ngay mà vẫn giữ cọc. Thứ tự này nên được ghi rõ.
Thời hạn bảo lãnh là điểm thứ hai. Hợp đồng thuê thường được gia hạn nhiều lần, có khi chỉ bằng lời. Nếu giấy bảo lãnh không ghi thời hạn, người bảo lãnh có thể vẫn bị coi là còn trách nhiệm cho những năm thuê sau mà mình không còn theo dõi. Nên ghi rõ bảo lãnh chỉ áp dụng cho hợp đồng thuê ký ngày nào, thời hạn đến bao giờ, và không tự động kéo dài khi gia hạn trừ khi người bảo lãnh đồng ý bằng văn bản.
Điểm thứ ba là bồi thường hư hỏng. Đây là khoản dễ tranh cãi nhất vì hai bên thường không thống nhất được mức độ hư hỏng và chi phí sửa. Người bảo lãnh nên đề nghị có biên bản bàn giao nhà lúc bắt đầu thuê, có ảnh chụp hiện trạng, và yêu cầu khi có hư hỏng thì phải lập biên bản có mặt người thuê. Thiếu những thứ này, con số bồi thường bị đòi có thể rất khó kiểm chứng.
Bảo lãnh cho thợ nhận việc có tạm ứng
Khi sửa nhà, làm nội thất, chủ nhà thường tạm ứng trước một phần tiền để thợ mua vật tư. Nếu thợ là người mới quen, chủ nhà có thể đề nghị một người có uy tín, như người giới thiệu, đứng ra bảo lãnh. Nghĩa vụ được bảo lãnh ở đây có thể là hoàn thành công việc đúng thoả thuận, hoặc hoàn trả tiền tạm ứng nếu không làm.
Hai loại nghĩa vụ này rất khác nhau với người bảo lãnh. Bảo lãnh hoàn trả tạm ứng thì rõ ràng: thợ không làm thì người bảo lãnh trả lại số đã ứng, tối đa bằng số đó. Còn bảo lãnh "hoàn thành công việc" thì người bảo lãnh không thể tự cầm bay cầm bàn thay thợ; trên thực tế nó quy ra tiền bồi thường, và con số bồi thường do làm sai, làm chậm có thể khó lường. Người bảo lãnh nên chọn loại thứ nhất, hoặc ít nhất ghi rõ trần số tiền.
Chủ nhà cũng nên ghi rõ từng đợt tạm ứng bằng chứng từ, có chữ ký của thợ. Khi phải đòi người bảo lãnh, bạn cần chứng minh được đã ứng bao nhiêu, thợ đã làm đến đâu và phần chưa làm tương ứng với số tiền nào.
Lập giấy bảo lãnh cho nghĩa vụ không phải tiền vay
Dưới đây là trình tự gợi ý để lập một giấy bảo lãnh rõ ràng. Đây là bố cục và nội dung cần có, không phải mẫu bắt buộc.
- Ghi thông tin ba bên: người có quyền (chủ nhà, chủ tiệm), người có nghĩa vụ (người thuê, thợ, người mua chịu), người bảo lãnh.
- Dẫn chiếu hợp đồng chính: hợp đồng thuê, thoả thuận sửa chữa hay sổ bán chịu ngày nào, nội dung chính.
- Ghi phạm vi: nghĩa vụ nào được bảo lãnh, loại trừ nghĩa vụ nào; có gồm tiền phạt, bồi thường, lãi chậm trả hay không.
- Ghi trần số tiền và thời hạn bảo lãnh; nêu rõ không tự kéo dài khi hợp đồng chính được gia hạn nếu đó là ý định.
- Ghi điều kiện đòi: bên có quyền phải báo cho người bảo lãnh trong bao lâu kể từ khi có vi phạm, kèm chứng từ gì; cọc hoặc tài sản khác được trừ trước hay không.
- Ký, ghi ngày; mỗi bên giữ một bản; giá trị lớn thì cân nhắc chứng thực chữ ký.
Một giấy bảo lãnh như vậy có lợi cho cả hai phía: người bảo lãnh biết mình chịu đến đâu, còn bên có quyền có căn cứ rõ ràng để đòi khi cần, ít phải tranh cãi.
Những cách nghĩ sai của người đứng ra giúp
"Chỉ là ký cho chủ nhà yên tâm, chứ thuê phòng thì có gì đâu." Nghĩa vụ của người thuê kéo dài cả năm, có thể gồm tiền thuê, điện nước, bồi thường hư hỏng. Nếu người thuê bỏ đi để lại nợ và phòng hư hại, con số không nhỏ.
"Có tiền cọc rồi nên mình không bao giờ bị đòi." Tiền cọc chỉ bảo đảm tới mức số tiền đó. Phần vượt quá, và cả thứ tự trừ cọc, phụ thuộc thoả thuận; không ghi thì có thể có tranh cãi.
"Thợ quen, làm không xong thì thôi." Nếu bạn bảo lãnh cho việc hoàn thành công việc, chủ nhà có quyền đòi bạn bồi thường khi thợ bỏ dở. Đó không phải chuyện "thôi" được.
"Hết hợp đồng là hết trách nhiệm." Nếu hợp đồng chính được gia hạn và giấy bảo lãnh không giới hạn thời gian, bạn có thể vẫn bị coi là còn trách nhiệm. Ghi rõ thời hạn là cách chắc chắn nhất.
"Mua chịu vài món, cùng lắm vài triệu." Nếu giấy không ghi hạn mức, người mua có thể lấy thêm hàng trong nhiều tháng, và bạn bảo lãnh cho cả tổng nợ đó. Một hạn mức tối đa là thứ bảo vệ bạn.
Khi bị đòi theo bảo lãnh loại này
Nếu bạn là người bảo lãnh và bị chủ nhà, chủ tiệm hay chủ công trình yêu cầu trả, các nguyên tắc chung của bảo lãnh vẫn áp dụng. Bên có quyền chỉ được đòi khi đã đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà người có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Yêu cầu phải nằm trong phạm vi bạn đã cam kết.
Với tiền thuê nhà, hãy đề nghị bảng kê các tháng chưa trả và xác nhận tiền cọc đã được xử lý thế nào. Với bồi thường hư hỏng, yêu cầu xem biên bản hiện trạng lúc bàn giao, biên bản hư hỏng và căn cứ chi phí sửa. Với tạm ứng, yêu cầu chứng từ các đợt ứng và xác nhận phần việc đã làm.
Khi đã trả thay, bạn có quyền đòi lại người có nghĩa vụ trong phạm vi đã bảo lãnh. Mỗi lần trả nên lấy giấy nhận ghi rõ trả cho nghĩa vụ nào của ai, theo giấy bảo lãnh nào. Nếu yêu cầu của bên có quyền vượt xa những gì bạn nghĩ mình đã cam kết, đừng vội trả; đối chiếu lại giấy và cân nhắc nhờ người làm nghề xem.
Câu hỏi thường gặp
Bảo lãnh có áp dụng cho hợp đồng thuê nhà không?
Có. Bảo lãnh trong Bộ luật Dân sự bảo đảm cho nghĩa vụ nói chung, không chỉ khoản vay. Người bảo lãnh có thể cam kết trả thay tiền thuê, bồi thường hư hỏng hay các nghĩa vụ khác của người thuê, trong phạm vi được ghi trong giấy.
Hợp đồng thuê nhà được gia hạn thì người bảo lãnh có phải chịu tiếp không?
Nếu giấy bảo lãnh không ghi thời hạn và không loại trừ việc gia hạn, có thể phát sinh tranh cãi về việc người bảo lãnh còn trách nhiệm hay không. Nên ghi rõ bảo lãnh chỉ áp dụng cho thời hạn thuê ban đầu, không tự kéo dài nếu không có đồng ý bằng văn bản.
Chủ nhà vừa giữ tiền cọc vừa đòi người bảo lãnh có được không?
Còn tuỳ thoả thuận. Nếu không ghi thứ tự, có thể có tranh cãi. Người bảo lãnh nên đề nghị ghi rõ tiền cọc được trừ vào nghĩa vụ trước, phần còn thiếu mới đòi người bảo lãnh, để tránh trả trùng.
Bảo lãnh cho thợ hoàn thành công việc nghĩa là phải làm thay thợ sao?
Không. Người bảo lãnh thường không thể tự làm công việc thay thợ; trên thực tế nghĩa vụ này quy ra tiền bồi thường hoặc hoàn trả tạm ứng. Vì con số bồi thường khó lường, người bảo lãnh nên chọn bảo lãnh hoàn trả tạm ứng hoặc ghi rõ trần số tiền.
Không ghi số tiền tối đa trong giấy bảo lãnh thì sao?
Khi không có thoả thuận khác, phạm vi bảo lãnh có thể bao gồm toàn bộ nghĩa vụ, cả tiền phạt, bồi thường thiệt hại và lãi chậm trả. Với các nghĩa vụ kéo dài như thuê nhà, điều này có thể khiến số tiền bị đòi lớn hơn nhiều so với hình dung.
Tiệm cho mua chịu có cần báo người bảo lãnh khi khách quá hạn không?
Luật không có quy định chung bắt buộc báo ngay, nên người bảo lãnh nên đề nghị ghi điều kiện này trong giấy. Báo sớm giúp người bảo lãnh đôn đốc người mua và tránh lãi chậm trả dồn lên.