Khi đã sửa xong mà khách chưa trả tiền, tiệm sửa xe được giữ lại chính chiếc xe đã sửa cho tới khi khách thanh toán. Đó là quyền cầm giữ tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015: phát sinh tự động khi nghĩa vụ trả tiền đến hạn mà không được thực hiện, không cần ký thoả thuận, không cần đăng ký. Nhưng tiệm chỉ được giữ và bảo quản, không được chạy xe, cho mượn hay tự đem bán.
Ở các tiệm sửa xe máy, gara ô tô, chuyện khách cãi hoá đơn rồi đòi lấy xe, hay khách để xe lại rồi biệt tăm, không hiếm. Tiệm lo mất công mất tiền phụ tùng; khách lo bị "ép giá" mới cho lấy xe. Bài giải thích quyền cầm giữ từ cả hai phía: khi nào tiệm được giữ, giữ thế nào cho đúng, và khách có những cách nào để lấy xe ra mà không phải chịu thiệt.
Cầm giữ tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015
Cầm giữ tài sản là một trong chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, cầm giữ là việc bên có quyền đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của hợp đồng song vụ được chiếm giữ tài sản đó khi bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Hợp đồng song vụ là hợp đồng mà mỗi bên đều có nghĩa vụ với nhau, như sửa xe: tiệm phải sửa, khách phải trả tiền.
Điểm đặc biệt của cầm giữ so với các biện pháp khác là nó không sinh ra từ thoả thuận bảo đảm. Không ai cần ký "giấy cầm giữ". Quyền này phát sinh từ thời điểm đến hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Nó có hiệu lực đối kháng với người thứ ba từ khi bên cầm giữ chiếm giữ tài sản, nên cũng không cần đăng ký.
Với tiệm sửa xe, điều đó có nghĩa là: chiếc xe khách giao cho tiệm để sửa là tài sản tiệm đang nắm giữ hợp pháp; khi tiệm đã sửa xong và tới lúc khách phải trả mà khách không trả, tiệm được giữ chiếc xe đó lại. Quyền này dừng lại ở việc giữ. Nó không cho tiệm biến chiếc xe thành tiền theo ý mình.
Điều kiện để tiệm được giữ xe
Tiệm chỉ có quyền cầm giữ khi đủ các điều kiện dưới đây. Thiếu một điều kiện, việc giữ xe có thể thành giữ trái phép tài sản của người khác.
- Xe được giao hợp pháp cho tiệm: khách hoặc người được khách nhờ mang xe tới sửa. Tiệm không được lấy xe của khách ở chỗ khác về giữ.
- Có hợp đồng sửa chữa: dù chỉ bằng lời nói hay tin nhắn, có việc sửa và có thoả thuận trả tiền.
- Nghĩa vụ trả tiền đã đến hạn: thường là khi tiệm sửa xong và báo khách tới lấy, hoặc mốc thanh toán đã hẹn. Đang sửa dở mà đòi giữ xe để thu thêm tiền là chuyện khác.
- Khoản tiền có căn cứ: đúng phần việc đã thoả thuận hoặc đã được khách đồng ý phát sinh. Khoản tiền tự thêm không báo khách là chỗ dễ bị coi là không có căn cứ để giữ xe.
- Giữ đúng chiếc xe đã sửa: không được giữ chiếc xe khác của khách đang gửi ở tiệm cho một khoản nợ cũ không liên quan, càng không được giữ giấy tờ tuỳ thân của khách thay cho xe.
Nếu khách đã trả đủ phần không tranh cãi và chỉ còn tranh cãi một phần nhỏ, việc giữ cả chiếc xe nên được cân nhắc kỹ; các bên có thể dùng cách thay thế ở phần sau để khách lấy xe mà tiệm vẫn có bảo đảm.
Tiệm được làm gì và không được làm gì khi giữ xe
Bộ luật Dân sự quy định cả quyền lẫn nghĩa vụ của bên cầm giữ. Bảng dưới đặt hai cột cạnh nhau để tiệm và khách cùng đối chiếu.
| Tiệm được làm | Tiệm không được làm |
|---|---|
| Giữ xe tại tiệm cho tới khi khách trả đủ | Chạy xe đi lại, cho thợ hay người quen mượn |
| Yêu cầu khách trả tiền sửa đã đến hạn | Tháo phụ tùng mới thay ra để "trừ nợ" khi chưa có thoả thuận |
| Yêu cầu khách thanh toán chi phí cần thiết để bảo quản, giữ gìn xe | Thay đổi tình trạng xe, như sơn lại, độ lại |
| Khai thác xe để thu lợi, bù vào nợ, nếu khách đồng ý | Tự ý bán, cầm cố, cho thuê chiếc xe |
| Giao lại xe khi khách đã trả đủ | Đòi thêm tiền ngoài phần đã thoả thuận mới trả xe |
| Từ chối giao xe cho người không có quyền nhận | Giữ căn cước, giấy phép lái xe của khách thay cho việc giữ xe |
Kèm theo quyền giữ là nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản. Xe bị mất, bị hư hỏng trong thời gian tiệm cầm giữ do lỗi của tiệm thì tiệm phải bồi thường, dù khách đang nợ tiền sửa.
Cãi nhau về hoá đơn: những trường hợp hay gặp
Phát sinh ngoài báo giá. Thợ mở máy ra thấy hỏng thêm, thay luôn rồi tính vào hoá đơn. Khách không được hỏi trước thì có quyền phản đối phần phát sinh. Cách tránh đơn giản: mỗi lần phát sinh, nhắn hoặc gọi khách, chờ khách đồng ý rồi mới làm, và lưu lại tin nhắn.
Sửa xong mà bệnh cũ vẫn còn. Khách trả tiền cho kết quả hai bên đã thoả thuận. Nếu lỗi vẫn còn, tiệm có nghĩa vụ sửa tiếp hoặc hai bên thoả thuận giảm tiền công. Giữ xe để đòi trọn tiền cho một việc chưa xong dễ bị coi là chưa đủ điều kiện cầm giữ.
Phụ tùng thay không như cam kết. Báo thay hàng chính hãng mà thay hàng khác loại là vi phạm thoả thuận. Khách có quyền yêu cầu thay lại hoặc giảm giá; tiệm nên ghi loại phụ tùng trên phiếu sửa.
Khách giao xe nhờ người khác lấy. Tiệm nên xác minh người tới lấy là người khách nhờ, qua tin nhắn của khách hoặc giấy nhờ, trước khi giao xe và nhận tiền.
Khách là doanh nghiệp, nợ theo tháng. Gara sửa xe cho đội xe của doanh nghiệp thường thanh toán theo kỳ. Quyền cầm giữ vẫn có, nhưng chỉ với chiếc xe mà hoá đơn của nó đã đến hạn mà chưa trả, không phải với mọi xe của doanh nghiệp đang ở gara.
Khách muốn lấy xe trong lúc còn tranh cãi
Bộ luật Dân sự cho phép chấm dứt cầm giữ khi các bên thoả thuận dùng biện pháp bảo đảm khác thay thế. Đây là lối ra thực tế để khách lấy được xe mà tiệm vẫn có bảo đảm:
- Hai bên tách hoá đơn thành phần không tranh cãi và phần đang tranh cãi.
- Khách trả ngay phần không tranh cãi, có biên nhận.
- Với phần tranh cãi, hai bên thoả thuận một bảo đảm thay thế: khách đặt một khoản tiền tương ứng, có người đứng ra bảo lãnh, hoặc khách viết giấy cam kết trả kèm thời hạn.
- Ghi lại thoả thuận bằng văn bản ngắn hoặc tin nhắn, nêu rõ tiệm giao xe, phần tranh cãi sẽ xử lý thế nào và trong bao lâu.
- Tiệm giao xe, hai bên kiểm tra tình trạng xe khi giao và ký xác nhận.
- Giải quyết phần tranh cãi bằng thương lượng, nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc cách khác; khoản tiền đặt thay thế được trả cho bên đúng theo kết quả.
Cách này giúp khách không phải bỏ xe nằm ở tiệm nhiều ngày chỉ vì một khoản nhỏ, còn tiệm không phải bảo quản một chiếc xe chiếm chỗ.
Khách bỏ xe lâu không tới lấy và không trả tiền
Có những chiếc xe sửa xong mà chủ xe không quay lại, vì tiền sửa gần bằng giá trị xe hoặc vì gặp khó khăn. Tiệm giữ xe theo quyền cầm giữ, nhưng quyền này không kèm quyền bán. Bộ luật Dân sự không cho bên cầm giữ tự xử lý tài sản như bên nhận cầm cố. Tiệm có thể yêu cầu khách trả cả chi phí cần thiết để bảo quản xe trong thời gian giữ.
Việc nên làm là gửi thông báo cho khách bằng tin nhắn, cuộc gọi có ghi lại, hoặc thư tới địa chỉ khách để lại, nêu số tiền, chi phí bảo quản phát sinh và thời hạn đề nghị tới lấy. Giữ bản chụp phiếu nhận xe, phiếu sửa, các lần liên lạc. Nếu vẫn không có kết quả, tiệm có thể khởi kiện đòi tiền sửa chữa; trong quá trình đó, tài sản cầm giữ là cơ sở để bảo đảm thi hành.
Một sai lầm hay gặp là tiệm tự bán xe cho người khác vì "để lâu quá". Xe vẫn đứng tên chủ cũ, người mua không sang tên được, còn tiệm có thể phải bồi thường cho chủ xe. Tình huống xe đã nằm nhiều tháng, giá trị lớn như ô tô, hoặc khách phản đối số tiền, tiệm nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người làm nghề luật trước khi làm bất cứ điều gì với chiếc xe.
Phía khách: tự bảo vệ khi gửi xe sửa
Phần lớn tranh chấp tiền sửa xe tránh được ngay từ lúc giao xe. Khách nên:
- Yêu cầu tiệm báo giá trước hoặc ghi rõ "báo trước khi phát sinh", và lưu lại bằng tin nhắn.
- Chụp ảnh xe khi giao, nhất là xe ô tô: thân vỏ, đồng hồ quãng đường, đồ để trong xe.
- Giữ phiếu nhận xe có ghi tình trạng xe, việc cần sửa, ngày hẹn trả.
- Đề nghị giữ lại phụ tùng cũ thay ra để đối chiếu nếu cần.
- Kiểm tra xe kỹ khi nhận lại; phát hiện lỗi thì báo ngay tại tiệm.
- Không đưa căn cước, giấy phép lái xe cho tiệm giữ thay cho việc trả tiền.
Khi tiệm giữ xe mà khách cho là không có căn cứ, ví dụ đòi tiền vượt xa báo giá, khách nên ghi lại sự việc, gửi yêu cầu bằng văn bản, nhờ hoà giải ở cơ sở; không tự ý vào tiệm lấy xe.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm sửa xe có được giữ xe khi khách chưa trả tiền không?
Có, nếu đủ điều kiện cầm giữ tài sản: xe được giao hợp pháp cho tiệm để sửa, việc sửa đã xong và tiền sửa đã đến hạn mà khách chưa trả. Tiệm chỉ được giữ đúng chiếc xe đã sửa, phải bảo quản, không được sử dụng hay bán.
Tiệm giữ xe thì có được chạy xe hay cho người khác mượn không?
Không, trừ khi khách đồng ý. Bên cầm giữ không được sử dụng, chuyển giao tài sản cầm giữ khi chưa có sự đồng ý của chủ tài sản. Tiệm còn có nghĩa vụ bảo quản và phải bồi thường nếu làm mất, hư hỏng xe do lỗi của mình.
Khách bỏ xe ở tiệm nhiều tháng thì tiệm có được bán xe để lấy tiền không?
Quyền cầm giữ không cho tiệm tự bán xe. Tiệm nên thông báo cho khách, đòi cả chi phí bảo quản, và nếu vẫn không được thì khởi kiện đòi tiền. Tự bán xe có thể khiến tiệm phải bồi thường cho chủ xe.
Hoá đơn cao hơn báo giá thì khách có phải trả hết mới lấy được xe không?
Phần vượt báo giá mà khách không được hỏi và không đồng ý là phần có thể tranh cãi. Khách có thể trả phần không tranh cãi và thoả thuận một biện pháp bảo đảm thay thế cho phần còn lại, như đặt một khoản tiền, để lấy xe trong lúc hai bên giải quyết.
Tiệm có được giữ căn cước của khách thay vì giữ xe không?
Không nên và không đúng bản chất cầm giữ. Quyền cầm giữ chỉ áp dụng với chính tài sản là đối tượng của hợp đồng, tức là chiếc xe. Giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác tạo rủi ro pháp lý cho chính tiệm.
Quyền cầm giữ chấm dứt khi nào?
Khi tiệm không còn chiếm giữ xe, khi hai bên thoả thuận biện pháp bảo đảm khác thay thế, khi khách đã trả xong, khi tài sản cầm giữ không còn, hoặc theo thoả thuận. Giao xe cho khách trước khi nhận tiền là tiệm tự từ bỏ quyền cầm giữ đối với chiếc xe đó.