Bảo lưu quyền sở hữu là thoả thuận bên bán vẫn giữ quyền sở hữu tài sản cho tới khi bên mua trả đủ tiền. Thoả thuận này phải lập thành văn bản, và theo Bộ luật Dân sự 2015 nó chỉ có hiệu lực đối kháng với người thứ ba kể từ khi được đăng ký. Không đăng ký, chữ "trả đủ mới sang tên" chỉ ràng buộc người mua, còn người mua lại hay chủ nợ khác của người mua có thể không bị ràng buộc.
Người bán máy xay xát, máy may, xe ba gác, thiết bị quán ăn cho khách trả dần thường tin rằng tài sản "vẫn là của mình" vì hợp đồng ghi vậy. Bài này dành cho người bán nhỏ: khi nào đáng đăng ký, đăng ký ở đâu, kê khai gì, xử lý thế nào khi khách bỏ trả, và nhớ xoá đăng ký khi đã thu đủ. Phần khái niệm và so sánh với trả góp qua công ty tài chính, thuê tài chính có bài riêng trên trang; ở đây chỉ đi vào đăng ký.
Vì sao hợp đồng ghi rõ vẫn chưa đủ
Giả sử bạn bán một máy xay xát cho chủ xưởng, thu trước một phần, phần còn lại trả trong mười hai tháng, hợp đồng ghi máy vẫn thuộc sở hữu của bạn cho tới khi trả đủ. Giữa bạn và chủ xưởng, điều khoản đó có giá trị. Nhưng máy đặt ở xưởng của họ, họ dùng hằng ngày, người ngoài nhìn vào chỉ thấy máy của chủ xưởng.
Nếu tháng thứ năm chủ xưởng đem máy đi thế chấp cho một người cho vay khác và người đó đăng ký trước, hoặc máy bị kê biên để trả một khoản nợ khác của chủ xưởng, bạn sẽ phải chứng minh quyền sở hữu của mình trước những người không hề ký gì với bạn. Không có đăng ký, họ có lý do để nói rằng mình không biết và không thể biết. Luật đặt ra yêu cầu đăng ký chính để giải quyết tình huống đó: ai đăng ký thì người khác coi như đã được báo.
Đăng ký bảo lưu quyền sở hữu vì thế không phải là thủ tục cho có. Với tài sản giá trị đáng kể, nằm ở chỗ người mua trong thời gian dài, đó là cách duy nhất để quyền của người bán đi theo tài sản.
Khi nào đáng đăng ký, khi nào có thể bỏ qua
Không phải đơn hàng trả góp nào cũng cần đăng ký. Bảng dưới gợi ý theo giá trị và rủi ro; quyết định cuối cùng là của bạn.
| Tình huống | Nên đăng ký? | Lý do |
|---|---|---|
| Máy móc, xe có số máy, số khung, giá trị lớn, trả trong nhiều tháng | Nên | Tài sản dễ bị đem thế chấp, bán lại; số định danh giúp người khác tra ra |
| Bán cho khách mới quen, chưa rõ tình hình nợ nần | Nên | Rủi ro khách có chủ nợ khác cao hơn |
| Đồ gia dụng giá trị nhỏ, trả trong vài tuần | Có thể bỏ qua | Chi phí, công sức đăng ký không tương xứng |
| Hàng tiêu hao, nguyên liệu sẽ bị dùng hết | Ít tác dụng | Tài sản biến mất vào sản phẩm, bảo lưu khó thực hiện |
| Bán cho người thân tin cậy, giá trị vừa phải | Tuỳ | Đăng ký vẫn bảo vệ bạn nếu người thân gặp chuyện nợ nần với người khác |
Với hàng tiêu hao như phân bón, xi măng, vải, bảo lưu quyền sở hữu gần như không bảo vệ được bạn, vì hàng sẽ được dùng hoặc bán đi. Lúc đó nên tính biện pháp khác như thế chấp hàng luân chuyển hoặc người bảo lãnh.
Các bước đăng ký bảo lưu quyền sở hữu
Với động sản, đăng ký đi qua hệ thống đăng ký giao dịch, tài sản thuộc Bộ Tư pháp. Trình tự dưới đây là khung chung; mẫu phiếu và lệ phí theo quy định hiện hành.
- Lập hợp đồng mua bán có điều khoản bảo lưu quyền sở hữu, hoặc một văn bản bảo lưu riêng kèm hợp đồng. Ghi rõ tài sản, giá, lịch trả, điều kiện chuyển quyền sở hữu khi trả đủ.
- Mô tả tài sản đủ để nhận biết: số máy, số khung, model, nơi đặt sau khi giao.
- Nộp yêu cầu đăng ký, chọn đúng loại là bảo lưu quyền sở hữu, kê khai bên bán là bên nhận bảo đảm và bên mua là bên bảo đảm theo cách hệ thống quy định.
- Nộp lệ phí, theo dõi tới khi có kết quả ghi thời điểm đăng ký.
- Nên đăng ký trước hoặc ngay khi giao tài sản; khoảng thời gian tài sản đã giao mà chưa đăng ký là khoảng hở.
- Gửi bên mua một bản kết quả và lưu cùng hợp đồng, chứng từ thu tiền từng kỳ.
Với xe phải đăng ký phương tiện, việc xe đứng tên ai trên giấy đăng ký xe là thủ tục quản lý của cơ quan đăng ký xe, khác với đăng ký bảo lưu quyền sở hữu. Hai bên nên thoả thuận rõ và hỏi trước cơ quan có thẩm quyền về cách làm phù hợp.
Những lỗi người bán nhỏ hay mắc khi tự đăng ký
Các lỗi dưới đây không làm hồ sơ bị từ chối ngay, nhưng làm đăng ký mất tác dụng đúng lúc bạn cần nó nhất.
- Đăng ký sau khi giao máy cả tháng vì "để rảnh rồi làm". Trong khoảng đó, nếu bên mua đem máy thế chấp cho người khác và người đó đăng ký trước, bạn đứng sau.
- Ghi tên bên mua là tên xưởng, tên cửa hàng thay vì tên cá nhân chủ cơ sở. Người khác tra theo thông tin của chủ xưởng có thể không thấy đăng ký của bạn.
- Mô tả "ba máy may công nghiệp" mà không có số máy. Xưởng có mười máy giống nhau thì khi tranh chấp, không ai chỉ ra được ba chiếc nào là của bạn.
- Chọn nhầm loại đăng ký là thế chấp trong khi hợp đồng là mua bán có bảo lưu quyền sở hữu. Nội dung đăng ký không khớp bản chất giao dịch là mầm tranh chấp.
- Không lưu chứng từ thu tiền từng kỳ. Khi đòi lại tài sản, bạn phải tính số tiền hoàn trả cho bên mua, và không có chứng từ thì hai bên sẽ cãi nhau về con số.
- Quên xoá đăng ký khi đã thu đủ, để khách hàng cũ phải đi tìm bạn khi họ bán lại máy.
Phần lớn các lỗi trên tránh được bằng một thói quen: làm đăng ký cùng ngày giao tài sản, chép mô tả từ đúng hợp đồng, và lưu mọi chứng từ trong một tập hồ sơ riêng cho từng khách.
Khách ngừng trả: đăng ký giúp được gì và không giúp được gì
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, khi bên mua không thanh toán đúng thoả thuận, bên bán có quyền đòi lại tài sản, hoàn trả cho bên mua số tiền đã thanh toán sau khi trừ giá trị hao mòn do sử dụng, và có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có. Đăng ký giúp quyền đòi lại này đứng vững trước người thứ ba: người nhận thế chấp sau, người mua lại máy, chủ nợ khác của bên mua.
Nhưng đăng ký không cho bạn quyền tự đến xưởng tháo máy mang về khi khách không đồng ý. Đòi lại tài sản phải qua thoả thuận; nếu khách không hợp tác thì khởi kiện hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Tự ý thu hồi bằng sức ép, phá khoá, đe doạ có thể biến bạn thành người vi phạm.
Đăng ký cũng không giải bài toán định giá hao mòn. Một chiếc máy dùng mười tháng mất giá bao nhiêu là chỗ hai bên hay bất đồng. Hợp đồng nên có sẵn cách tính hao mòn, ví dụ giả định: trừ một tỷ lệ nhất định cho mỗi tháng sử dụng, hoặc theo giá thẩm định của một bên độc lập do hai bên chọn.
Thu đủ tiền rồi: xoá đăng ký
Khi khách đã trả đủ, quyền sở hữu chuyển sang khách theo thoả thuận, và đăng ký bảo lưu không còn lý do tồn tại. Người bán nên chủ động làm thủ tục xoá đăng ký, hoặc phối hợp để bên mua làm, theo quy định về xoá đăng ký biện pháp bảo đảm. Đây vừa là nghĩa vụ hợp tác của bên bán, vừa là cách giữ uy tín với khách.
Đăng ký treo sau khi đã trả đủ gây phiền cho chính khách hàng của bạn: họ muốn bán lại máy, người mua tra cứu thấy vẫn còn bảo lưu, giao dịch đình lại. Nếu lúc đó bạn đã đóng cửa hàng hay đổi số liên lạc, khách sẽ phải đi một vòng thủ tục dài hơn nhiều để gỡ.
Thói quen tốt: khi thu kỳ cuối, giao cho khách biên nhận thanh toán đủ và văn bản xác nhận chấm dứt bảo lưu, rồi nộp xoá đăng ký trong vài ngày. Sau đó tra cứu lại để chắc đăng ký đã được xoá.
Ví dụ giả định: bán ba chiếc máy may trả góp cho một xưởng nhỏ
Ví dụ giả định: chị Mai ở Bình Dương bán ba máy may công nghiệp cho một xưởng mới mở, thu trước một phần, còn lại trả trong mười tháng. Hợp đồng ghi rõ số máy từng chiếc, điều khoản bảo lưu quyền sở hữu và cách tính hao mòn. Ngay ngày giao máy, chị đăng ký bảo lưu quyền sở hữu trên hệ thống, kê khai số máy theo đúng hợp đồng.
Tháng thứ sáu xưởng làm ăn khó khăn, chủ xưởng định đem máy đi cầm lấy tiền trả lương. Bên nhận cầm tra cứu theo thông tin chủ xưởng và thấy ba máy đang có bảo lưu quyền sở hữu của người bán, nên từ chối. Chủ xưởng quay lại thương lượng với chị Mai, hai bên thoả thuận giãn lịch trả. Không có đăng ký, ba chiếc máy có thể đã nằm trong kho của người khác trước khi chị kịp biết.
Tháng thứ mười, xưởng trả nốt kỳ cuối. Chị Mai đưa biên nhận thanh toán đủ, ký văn bản xác nhận chấm dứt bảo lưu và nộp xoá đăng ký ngay trong tuần. Ba chiếc máy từ đó hoàn toàn thuộc về xưởng, và nếu xưởng cần thế chấp máy để vay vốn mở rộng, hệ thống sẽ không còn hiện tên chị.
Câu hỏi thường gặp
Bảo lưu quyền sở hữu có bắt buộc phải đăng ký không?
Thoả thuận bảo lưu có giá trị giữa hai bên khi lập thành văn bản. Nhưng muốn có hiệu lực đối kháng với người thứ ba, như người mua lại hay chủ nợ khác của bên mua, thì phải đăng ký. Với tài sản giá trị lớn, nằm lâu ở chỗ bên mua, nên đăng ký.
Đăng ký bảo lưu quyền sở hữu xe máy, máy móc ở đâu?
Với động sản không phải tàu bay, tàu biển, đăng ký qua hệ thống đăng ký giao dịch, tài sản thuộc Bộ Tư pháp, chủ yếu trực tuyến. Việc đăng ký xe ở cơ quan công an là thủ tục quản lý phương tiện, không thay cho đăng ký bảo lưu quyền sở hữu.
Khách bỏ trả giữa chừng, người bán có được tự lấy lại máy không?
Người bán có quyền đòi lại tài sản theo thoả thuận và pháp luật, nhưng phải qua thoả thuận với bên mua hoặc qua cơ quan có thẩm quyền nếu bên mua không hợp tác. Tự ý tháo máy, phá khoá hay gây sức ép có thể vi phạm pháp luật dù bạn có lý.
Khi đòi lại tài sản, người bán có phải trả lại tiền khách đã trả không?
Theo nguyên tắc chung, bên bán hoàn trả số tiền bên mua đã thanh toán sau khi trừ giá trị hao mòn do sử dụng, và có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có. Hợp đồng nên ghi sẵn cách tính hao mòn để tránh tranh cãi khi phải áp dụng.
Trong thời gian trả góp, máy hỏng hoặc cháy thì ai chịu?
Theo nguyên tắc chung, bên mua chịu rủi ro đối với tài sản trong thời hạn bảo lưu, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Nghĩa là máy hỏng do sự cố, khách vẫn phải trả tiếp. Hai bên nên thoả thuận rõ về bảo hiểm và bảo hành ngay trong hợp đồng.
Đã trả đủ mà người bán không xoá đăng ký thì sao?
Bên mua có thể yêu cầu người bán phối hợp xoá đăng ký, kèm chứng từ thanh toán đủ. Nếu người bán không hợp tác hoặc không liên lạc được, bên mua làm thủ tục xoá đăng ký theo các căn cứ pháp luật cho phép, như văn bản xác nhận chấm dứt nghĩa vụ hoặc bản án, quyết định của toà án.